Къэшэж лъэпкъым и къежьапIэ

 Лъэпкъ узэщIакIуэхэм ящыщ зыуэ щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэ езыгъэ­кIуэ­кIа Къэшэж ТIалиб и ­гуащIэ хэлъщ Тамбий Пагуэ къыдигъэкIауэ щыта «Адыгэ алыфбейм». Успенский К. Д., Толстой Л. Н. сымэ я урыс учебникым тращIыкIыжа а тхылъым ихуащ Къэшэж ТIалиб зэхуихьэсыжу итхыжа IуэрыIуатэм щыщ IыхьэфI. Апхуэдэу дунейм къытехьащ тхыдэм, этно­графием теухуауэ Къэ­шэжымрэ Къудащ Елбэздыкъуэрэ я тхыгъэхэр.
 Къэшэж ТIалиб и цIэр фIыкIэ къыхощыж революцэм и пэкIэ ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэми. Ар Къармэхьэблэ щыщ унагъуэм 1860 гъэм къыщалъхуащ. ТIалиб пэ­щIэдзэ щIэныгъэр мыд­рисэм щызригъэгъуэтащ, Кавказ ЩIыбым щыIэ егъэджакIуэ семинариер къиухащ, итIанэ Бытырбыху дэт университетым щеджащ. Юрист IэщIагъэр зэриIэмкIэ тхылъ иIыгъыу къигъэзэжри, пIалъэ гуэркIэ тэрмэшу Налшык хейщIапIэм щылэжьащ.
 Къэшэж ТIалибщ Къармэхьэблэ япэ къуажэ еджапIэр къыщызэзыгъэпэщар. IуэрыIуатэ тхыгъэу а щIэныгъэлI Iущым къигъэнахэм ящыщщ «Андемыркъан», «Тамбий Къэбардэ къызэ­ры­Iэп­хъуар», «Ещэнокъуэ зэ­шхэр», нэгъуэщI куэди.
 Тхыдэ и лъэныкъуэкIэ, мыхьэнэ куу яIэщ а тхыгъэхэм. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, «Тамбий Къэбардэ къызэрыIэп­хъуам» теухуар. Адыгэхэр къызытехъукIыжауэ къалъытэ касогхэр Кавказым и ищхъэрэ-къухьэпIэ ­лъэ­ныкъуэм къызэры­кIуауэ щытам, иужькIэ Балъкъ псым и сэмэгурабгъу лъэныкъуэр яубыду къызэрытIысам щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэм ущрохьэлIэ а тхыгъэм.
 Къэшэжым зэхуихьэсыжу итхыжа хъыбархэм тхы­дэм и мызакъуэу, адыгэхэм я псэукIэу щы­тари къызэрыхэ­щы­жым гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Абыхэм я хабзэхэр, я Iуэху зехьэкIэр джыным и зэфIэкI мы­мащIэ хилъхьащ ТIалиб. Къэшэжым и Iэдакъэ­щIэкIхэм щIыпIэ хъар­зынэ щаубыд псысэхэмрэ таурыхъхэмрэ.
 Езыр къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэр къыхощыж Къэшэж ТIалиб «Кърымхэр-Къэбэрдейм» зыфIищауэ щыта лэжьыгъэм.
 Абы къызэриIуэтэжымкIэ, Къармэхьэблэ щы­псэуа зэшитIым, Къармэхэ Къаныкъуэрэ Къандыкъуэрэ я шыпхъур кърым хъаным и щхьэ­гъусэт.
 Адыгэхэр пщылIыпIэм иригъэувэн мурад иIэу кърым хъаныр зэкъуэ­хуауэ Къэбэрдейм къы­теуат. КъарукIэ зыри пэмылъэщу пелуан лъэ­ры­зехьэ хъаным иIэти, абы къытекIуэн щыIэмэ, зэригъэбэныну адыгэ къуа­­жэхэм гъуо яхигъэ­хьащ.
 Къармэ зэшхэм я ­къуа­жэм дэст Бей зи цIэ мэ­къу­мэшыщIэ гуэр. Ар апхуэдизкIэ къарууфIэти, пхъэ къишэну мэз кIуа нэужь, жыг лъэдийхэр и дамэм телъу къихьырт. А щIалэр кърагъэблагъэри жраIащ пелуаным ирагъэбэныну зэрамурадыр. Бей къэпсалъэри: «Си Iэ- си лъэр кIэщIщ, ахъумэ себэныфынут сэ а пел­уаным», - жиIащ.
 Абы зи гугъу ищIыр зэшхэм занщIэу къагурыIуащ: къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэр хуейт уэр­къыцIэ къыфIащыну. Бей къахуигъэувамкIэ арэзы хъури, щIалэр ­утыку ирашащ пелуаным ирагъэбэныну. Къуэхъуэ­псыхъуэр зезыхьэ пелуан гъэшхам бгъэдыхьэщ, лъагэу къиIэтри, щIым тридзащ.
 Игъуэта удыным пелуа­ныр етIуанэ махуэм илIы­кIащ. Абы текIуа Бей уэркъыцIэ къыфIащащ. Бей къуитI иIэт, Къэшэжрэ ШэрукIэ еджэу. Тхыгъэм къызэрыхэщыжымкIэ, Къэшэжхэрэ Шэрухэрэ я лъэпкъхэр къызытекIыжари ахэращ. Мы хъыбарым ипкъ иткIэ Къэ­шэжхэ уэркъыцIэ къызэ­рыфIащар щIэныгъэлI куэ­дым зыщагъэгъупщэ­ри, ахэр мэкъумэшыщIэу къалъытэ.

КЪЭШЭЖ Исмел.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


19.08.2019
15.08.2019
14.08.2019
13.08.2019