Тхыбзэмрэ псалъэмрэ

 «Бзэншэ лъэпкъыр псэн­шэщ», - жиIащ па­сэ­рей адыгэм. Бзэр цIы­хупкъми хуэдэщи, жьы хъуа псалъэхэр зыхегъэхури, гъащIэм къыздишэ псалъэщIэхэр къы­зыхигъэхьэурэ зеужь, зехъумэж. Дунейм бзэ тет хъункъым езыр зыхурикъужыпэу, нэ­гъуэщIыбзэм щыщ псалъэ хуэ­мы­ныкъуэххэу. АтIэ, уна­гъуэм зыхуэныкъуэ зыгуэр зримыгъуэтылIэжмэ, гъунэгъум деж жэуэ къы­зэрыщилъэIухуэм, хьэхуу къызэрыщищтэм хуэдэу, бзэхэми езым ямыIэ псалъэ е термин гуэр хуэныкъуэ щыхъум деж, ар нэ­гъуэщIыбзэм, псом хуэ­мыдэу, гъунэгъубзэхэм ящыщу къащтэ. ИтIанэ а къащта псалъэм, терми­ным и пIэкIэ езым я псалъэ уней къагъэхъуфу щытмэ, хьэхуу къащта ­хамэбзэ псалъэр хуэм-хуэмурэ бзэм хозыжри, абы и пIэкIэ езым къи­гъуэ­та, къигъэхъуа псалъэщIэ унейр хоувэж.
 Пэжщ, а хамэбзэм щыщу къащта псалъэм зыхы­хьа бзэм и фащэ щитIагъэрэ езы бзэм щыщыпэ щыхъужи щыIэщ. Псалъэм папщIэ, урысыбзэм ап­хуэ­дэ псалъэ куэд хэтщ, нэ­гъуэщIыбзэм къызэрыхахари умыщIэжу бзэм ­щы­щыпэ хуэдэу хэувауэ, хэп­щIауэ. Ари хъарзынэщ, ауэ нэхъыфIыр, бзэм езым и псалъэ къигъэхъужы­фы­нырщ. Пэжщ, дуней псом щызекIуэ псалъэхэр, радио, телефон хуэдэхэр, щIэп­хъуэжын щымыIэуи жыпIэ хъунущ. ИтIани, хузэфIэкIыу щытмэ, дэтхэнэ зы Iэмэпсымэм, псалъэм, терминым и пIэкIэ бзэм езым и псалъэ уней къигъэхъуным хуэдэ щыIэкъым.
 ПсалъэщIэ къэгъуэтын-къэгъэхъунымкIэ адыгэбзэм нэхъ лъэщ къэгъуэтыгъуейщ. Япэрауэ, езыр ­макъ куэд зыхэт бзэжьу зэрыщытым къыхэкIкIэ пса­лъэщIэ къигъэхъуну, зы псалъэпкъым псалъэщIэ къытригъэхъукIыну Iэмал куэд иIэщ. Адыгей тхыбзэмкIэ тхэн-тхын хъурыщIэ (глагол) зэгуэтым псалъэ мин щитIым нэблагъэ къы­зэрытехъукIар сфIэгъэщIэгъуэныщэу си нэрылъа­гъущ. 
 ЕтIуанэрауэ, псалъэщIэ къигъэхъуным нэмыс щIы­кIэ, къигъуэтынуи Iэмал куэд иIэщ адыгэбзэм, иджыри хэмыкIуэдэжыпауэ диалект куэд зэриIэм и фIыгъэкIэ. Зы диалектым хэмыт псалъэр адрейм хэтынкIэ хъунущ. Апхуэдэу щытрэ пэт, псалъэщIэ ды­щыхуэныкъуэм деж, дэ езым ди IэмалкIэ къэдгъэхъунми демылIалIэу, ди лъэпкъэгъу диалектхэм ды­хэплъэнуи дигу къэ­мы­кIыу е зэдмыпэсу, абыхэм даблоIэбыкIри, аддэ жы­жьэ доIэбэ, дымыщIэ хьэ­ры­пыбзэм, тыркубзэм пса­лъэ къыхыдохри къыдощ­тэ. Абыи къы­щы­мы­нэу, хьэхуу къэтщта хамэбзэ псалъэр, къызыхэтха бзэм щиIэ мыхьэнэм те­кIыу зыдохьэ, къыдогъэ­сэбэп. 
 Псалъэм папщIэ, талант, опытный псалъэхэм я пIэ­кIэ адыгей жьабзэм хэт сэнауш псалъэр дымылъа­гъуу, аддэ хьэрыпыбзэм, тыркубзэм деж доIэбэри зэчий псалъэр къыдощтэ,  а псалъэм а бзэхэм щиIэ мы­хьэнэри дымыщIэххэу е абы демыгупсысыххэу. Зэчий псалъэм хьэрыпыбзэм, тыркубзэм щиIэ мэ­хьэнэр гурыхуэ, губзыгъэ, Iущ жиIэу аращ. ЦIыху зэчий жиIэмэ, цIыху гурыхуэ/губзыгъэ/Iущ жиIэу аращи, зэчий зыбгъэдэлъ жаIэу зэрызэрахьэр захуэкъым, гурыхуэ/губзыгъэ/Iущ бгъэдэлъ жыпIэмэ, къызэремызэгъым хуэдэу.
 Апхуэдабзэу тыркубзэм къуажэ мыхьэнэ щызиIэ куей псалъэр къыдощ­тэри, район мыхьэнэ иIэу зетхьэну дыхохьэ. Абы нэхъ­рэ куэдкIэ нэхъыфIщ район псалъэр гъунэгъум деж хьэхуу къыщытщ­тэныр, абы и пIэкIэ фэ­лъыр (территория), тэку­рэку, Iэгъуэблагъэ хуэдэ псалъэхэм ящыщ е абы­хэм къытедгъэхъукIы­фын псалъэ гуэр зетхьэныр, щымыхъужым деж къалэжьей жытIэныр.
 Хьэрыпыбзэ псалъэу тыркубзэми хэт Iэмэл псалъэр къатщтэри, ар Iэмал тщIащи, хэкIыпIэ мыхьэнэ иIэу зыдохьэ. Iэмэл псалъэм и мыхьэнэр гугъэ лъэщ жыжьэ, гуращэ/гухэлъ лъэщ жыжьэ жиIэу аращ. Iэмэл псалъэр къэ­бэрдей жьабзэм имы­хъуэжыщэу Iэмал жиIэу хигъэхьамэ, адыгей жьабзэм ар адыгэ макъ щIы­кIэм, жыIэкIэм нэхъ къы­зэрезэгъыну амал ищIащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, хамэбзэ псалъэ хьэхум адыгэбзэ фащэ щитIэгъащи, Iэмалым и пIэкIэ амал жытIэмэ нэхъыфIынкIэри хъунущ. 
 Псалъэ хьэху къэдмыщтэу дэ езым ди псалъэщIэ къэдгъэхъуну дыщыхэтым дежи хабзэ-бзыпхъэ гуэрым дытету дызекIуэн, къэдгъэхъуну дызыхэт псалъэм пкърылъ мыхьэнэр къэтхутэу абы екIу псалъэ къызэрыдгъуэтыным дыхущIэкъун хуейщ. Армырамэ, къэдгъэхъуа псалъэ­щIэр бзэм хэмызэгъэнум къыщы­мынэу, дыхьэшхэн хъункIи шынагъуэщ. Псалъэм щхьэкIэ, культурэ псалъэм и пIэкIэ щэнхабзэ жаIэри хагъэхьащ. Щэныр щэнщи, щэн зимыIэ цIыху щыIэкъым: цIыкIуи ини, фIыи бзаджи, гъэсаи мыгъаси, Iэси Iэли, зэрыжаIэу. Ауэ щэн зиIэ псоми культурэ яIэу пхужыIэнукъым. Хабзэри апхуэдабзэщ, хабзэ гуэр зимыIэ цIыхуи жылагъуи лъэпкъи щыIэкъым. 
 Культурэ псалъэм и лъапсэр мэкъумэш лэжьыгъэщ. ЩIым зыгуэр хищIэну, хисэну, Iэрысэ гуэр къыщигъэкIыну зыхузэ­фIэ­кIам щIэкIэ-щIыкIэ зэрищIэм щхьэ­кIэ цIыху культурнэ хужаIащ, абы къигъэкIахэми езыр-езыру къызэрымыкIар, Iэрысэу къызэрагъэкIар кърагъэкIыу ­культурнэ къэкIыгъэкIэ еджащ. Псалъэм щхьэкIэ, ­Iэгъэбэгу Iэли, Iэрыси щыIэщи, Iэрысэм культурнэкIэ йоджэ. Культурэ псалъэр къыщежьар латиныбзэр аращ. ЩIым зыгуэр хэщIэн, хэсэн, къыщыгъэкIын мы­хьэнэ иIэу «colere, cult, cultura» псалъэм къытехъукIауэ аращ. Ардыдэр «culture» жиIэу франджыбзэ­-ми хэхьащ, а мыхьэнэ дыдэр иIэу. Ауэ иджы абы жыIэкIэ-щIыкIэ, хыхьэкIэ-хэкIыкIэ зыщIэ хуэдэ мыхьэнэи къыпкъ­рыхьащи, цIыху культурнэ жаIэмэ нэхъыщхьэу къыдгурыIуэри аращ.
 КIэщIу жытIэмэ, культурэр щэным мы­хъуу, щIэным, щIэныгъэм, щIыным, щIы­ныгъэм пыщIащ. Аращи, абы и пIэкIэ псалъэ къэдгъуэтынумэ, щэнхабзэ жыдмыIэу, щIэнхабзэ жытIэмэ, нэхъ къозэгъ. ЦIыхугъэм и къежьапIэр щIэныгъэрщ, щIыныгъэрщ. АдыгэбзэкIэ абы псалъэщIэ куэд къытебгъэхъукIыфынущ. Псалъэм щхьэ­кIэ, щIэнгъуазэ (энциклопедие), щIэнгъэпс (компьютер), щIэныгъэрылажьэ-щIэ­ныгъэлI-щIэныгъэцIыху (учёный), щIэн­зэдэIуатэ (конференцышхуэ), щIэнзэхуэIуатэ (семинар), щIэнтхыгъэ ( статья), щIэнпсалъэ (термин), щIэнхабзэ (культурэ), щIэныгъэ (наукэ), щIэнIуатэ (конференц). 
 Бзэм псалъэщIэ къызэрыхэдгъэхъуэн Iуэху зетхуэн, абы дыщIэгупсысын хуейщ дапщэщи. Апхуэдэу, псалъэ щыдимыIэм деж къухьэпIэ адыгэхэм (абэзэхэхэм, шап­сыгъхэм, кIэмыргуейхэм, бжьэдыгъу­хэм) апхуэдэ псалъэ яIэу пIэрэ, жытIэу дегупсысын, абыхэм деж дыщыщIэупщIэн, къыщытлъыхъуэн хуейщ. Бзэм ­къищтэ дэтхэнэ псалъэри и мыхьэнэкIэ къэтхутэн хуейщ.
 БыныщIэр лъэпкъым и щIэблэмэ, псалъэщIэри бзэм и щIэблэу зэрыщытыр, щIэблэншэм къэкIуэну гъащIэ зэримыIэнур зэи зыщыдгъэгъупщэн хуейкъым.

ХЪУАЖЬ Фахъри, щIэныгъэлI.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


20.05.2019
17.05.2019
14.05.2019
08.05.2019