ЩIэблэ узыншэ къытщIэхъуэн папщIэ

 И IэщIагъэр гурэ псэкIэ фIыуэ илъагъуу илъэс 25-м нэблэгъауэ егъэджэны­гъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытщ Нэзэр Марьянэ Хьэсэнбий и пхъур. «Зы илъэскIэ япэ уплъэмэ, жылэ хэсэ. ИлъэсипщIкIэ япэ уплъэмэ, жыг хэсэ. ИлъэсищэкIэ япэ уплъэмэ, цIыху гъасэ», - жеIэ адыгэ псалъэжьым. А псалъэ ­Iущхэр и гъуэгугъэлъа­гъуэу дунейм тетщ Нэ­зэрыр. Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ, абы къы­дэкIуэу зи псэ хуабагъэмкIэ еджакIуэхэм ядэгуа­шэ, я адэжь щIыналъэр, лъэпкъ хабзэр фIыуэ ялъагъуу щIэблэр къэгъэ­тэ­джыным хуэлажьэ цIыхущ ар.
 Марьянэ щIалэ дыдэу, еджапIэ нэхъыщхьэр ­къимыуха щIыкIэу, и лэжьыгъэ мытыншым щыпэрыуващ Бахъсэн къалэ округым хыхьэ Дыгулыбгъуей адыгэ къуажэжьым дэт, Цагъуэ ­Нурий и цIэр зезыхьэ ебгъуа­нэ курыт еджапIэм, а зэманым ещанэ курыт еджапIэу щытам.
-Ныбжьышхуи уимыIэу, апхуэдиз сабийм щIэныгъэ ябгъэдэплъхьэным нэмыщI гъэсэныгъэ лэжьыгъэри абы къыдэкIуэу ядебгъэ­кIуэ­кIыныр - ар къызэрымы­кIуэу Iуэху гугъущ, сыпэ­мы­лъэщыну къыщысфIэщIа зэмани къысхуихуащ, - игу къегъэкIыж Марьянэ. - «Дауэ мы зэрызехьэм, зэры­хь­зэрийм сызэрыхэтынур?» - жысIэу сыщегупсысаи щы­Iащ, ауэ а зэманым еджапIэм и унафэщIу лэжьа КIурашын Шумсэт Iэюб и пхъур уи пашэу, ар сыткIи уи щапхъэу, уи лэжьыгъэр Iэпэдэгъэлэл пщIыныр - ар зэхэщIыкI гуэр зыбгъэдэлъ дэтхэнэ зы цIыхуми и щхьэ хуимыгъэфэщэн Iуэхут. Шумсэтщ лэжьыгъэм сытезыгъэгушхуари, абы но­бэми фIыщIэ ин хузощI. 
 ЩIалэгъуалэм ящыщу зы щIэблэкъым, щIэблитIкъым Марьянэ гъащIэм и гъуэгу захуэм, пэжыгъэм, цIыхугъэм хуиущияр. Егъэджа­кIуэ, унэтIакIуэ Iущыр куууэ кIуэцIроплъ иджырей щIалэгъуалэм я хьэл-щэным, зэхэтыкIэм икIи йогугъу къы­зыхэкIа лъэпкъ уардэм хуэфащэ цIыху и еджакIуэхэм къахэкIыным.
- Иджырей ныбжьыщIэ­хэр мыхьэнэншэу, куп­щIэн­шэу жызыIэхэм арэзы садэхъунукъым. Пэжщ, ап­хуэ­дэхэри щыIэщ, щыIэми, зи зэраныр дэращ - нэхъыжь­хэрщ: е и чэзум зыгуэркIэ щIэгъэкъуэн дыхъуфыну Iэпэ­дэгъэлэл дощI, е ди псалъэ дахэ, гуапэ, Iущ зы­щIы­пIэ деж щыхуэдогъэныкъуэ, - къыддогуашэ Марьянэ и гупсысэхэмкIэ. - Языны­къуэхэм деж нэхъыщхьэу згъэувыр си еджакIуэм анэ­дэлъхубзэм и щэхухэр, адыгэ литературэр зэри­щIэм и фIагъыркъым, атIэ а бзэр зыIурылъ цIыхум и хьэл-щэнхэрщ, гъэсэныгъэрщ, щэнхабзэрщ. Сабийм, ныбжьыщIэм, зи щIалэгъуэм и псэм щыщIэм, и гупсысэм, дуней еплъыкIэм, абы зэрызиужьымрэ зэ­хъуэкIыныгъэу игъуэтымрэ адэ-анэм, гъэсакIуэм, егъэджакIуэм зыхэтщIэн хуейщ, ахэр къэхъун хуейщ ди лъэпкъ Iущым игъащIэ ­лъандэрэ къыдекIуэкI адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щIэ­­ту. 
 ЩIэблэ узыншэ къызыщIэхъуэм и насыпщ, апхуэдэ лъэпкъхэращ зыужьыныгъэ лъагэ, зэхэщIыкI куу, пщIэ ин зиIэу дунейм тетыфынур. Езым бгъэдэлъ псэ къулеи­гъэмкIэ дэтхэнэ и лэжьэгъу­ми дэгуэшэну хьэзырщ Марьянэ. ХузэфIэкI псори цIыхум хуищIэну, абы и гу­ры­щIэр игъэдэхэну, и гуп­сы­сэм зригъэужьыну хущIэкъу егъэджакIуэм къелъытэ узы­дэлажьэ цIыхум и псэм щыщIэр зыхэпщIапхъэу, ­хуей хъумэ, зыщIэбгъэкъуэн хуэдэу. Марьянэ зэреп­лъым­кIэ, зи гугъуехьыгъуэм щIэгъэкъуэн узыхуэхъуар, уи ущие щIэбгъэдэIуар гъуэгу захуэ, гъуэгу пэж теувэжмэ, абы гуапагъэрэ хуабагъэу къыбгъэдэкIым адрейхэм уазэрыдэлэжьэн къару къып­хелъхьэ,. 
 Марьянэ еджапIэм гуманитар унэтIыныгъэмкIэ щыIэ методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIщ илъэс зыбжанэ хъуауэ, профсоюз комитет­ми и пашэщ.
-Махуэ къэс ди лэжьыгъэм зыгуэрхэр щIэуэ къыхохьэ икIи зэрытхузэфIэкI­кIэ яужь дитщ егъэджэныгъэм и стандартыщIэхэм къыт­хуагъэув къалэнхэр дгъэ­зэщIэну. Апхуэдэу щытми, дэ зыщыдгъэгъупщэркъым блэкIа илъэсхэм егъэ­джэныгъэм нэхъыфIу хэлъа­хэри. Компьютерри хъар­зынэщ, ауэ ар нэхъыбэу къы­щагъэсэбэп дерсыр нэхъыфI хъууэ къэслъытэркъым. Ар щIэх-щIэхыурэ дерсым къыхыхьэ хъуа нэужь, сабийм я акъылри абы теухуа, абы щыгугъ мэхъу, - жеIэ Нэзэрым. - Абы нэхърэ тхылъыр, псалъалъэр я пащхьэ илъ зэпытмэ - ар я гупсысэкIэм зезыгъэужьын Iэмал нэхъыфI­хэм ящыщщ. Иужьрей зэманым хэлэжьыхьыжу бзэмкIи литературэмкIи къыдагъэ­кIа тхылъхэм арэзы дыто­хъуэ. Методикэ пособие къы­дэкIахэр къыдогъэсэбэп, фIыщIэ яхуэфащэщ абы­хэм елэжьахэм. Нобэ еджапIэм и унафэщI ГъукIэлI ­Маринэ Хьэмид и пхъум ­икъукIэ гулъытэшхуэ къытхуещI анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм, гъэлъэгъуэныгъэхэм, зэпеуэхэм дыхэтыну гукъыдэж тщIамэ, къыддеIыгъ, дытрегъэгушхуэ.
 ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм и щэхухэм фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ ­лъагэ зыхэлъ Марьянэ и гъэсэнхэри дапщэщи щы­пэрытщ школпсо, къалэпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ зэIу­щIэхэм, зэпеуэхэм. Ап­хуэдэ зыбжанэм я цIэр ­къит­Iуэну дыхуейт: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЦIыху­хэр егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэ­гъуа­лэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм лъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэм ящыщу балъкъэр усакIуэшхуэ Кулиев Къайсын къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъум ирихьэлIэу ири­гъэкIуэкIа зэпеуэхэм Марьянэ и лэжьыгъэм япэ увыпIэр къыщихьащ, и еджа­кIуэ Бэрбэч Мадинэ япэ увыпIэр, Абазэ Элинэ ещанэ увыпIэр къыщыхуа­гъэфэщащ. 2017 - 2018 гъэ еджэгъуэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ екIуэ­кIа олимпиадэм Нэзэр Диа­нэ республикэм пашэ щы­хъуахэм ящыщщ. ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр ­зе­зыхьэ Адыгэбзэ Хасэ зэгу­хьэныгъэм илъэс зыбжанэ хъуауэ иригъэкIуэкI «Джэгу­рэш» джэгу-зэпеуэм Нэзэ­рым и «Нарт щIэблэ» гупыр 2016 гъэм пашэ щыхъуащ, Бахъсэн къалэ ЕгъэджэныгъэмкIэ и департаментым 2015 гъэм иригъэкIуэкIа «Илъэ­сым и егъэджакIуэ ­нэхъыфI» зэпеуэм япэ увы­пIэр къыщихьащ. 
 И лэжьэкIэфIым къыпэ­кIуэу 2016 гъэм Нэзэрым къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэ­гъуа­лэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм, Бахъсэн къалэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
- Сэ сабийхэм, еджа­кIуэ­хэм, егъэджакIуэхэм папщIэ сымыщIэн щыIэкъым. Си гъащIэр зытеухуауэ щытыр ахэращ, - жеIэ Марьянэ. - Анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр ныбжьыщIэхэм фIыуэ ялъагъун папщIэ сэ слъэкI къэзгъанэркъым, а Iуэхум адэкIи сытелэжьэну си мурадщ.
 ЩIэблэ узыншэ лъэпкъым къытщIэхъуэн папщIэ зи щIэ­ныгъи къаруи емыблэжу IэнатIэм пэрыт бзылъхугъэ щыпкъэм и мурад псори ­къехъулIэну ди гуапэщ.

КЪАРДЭН Маритэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


18.03.2019
14.03.2019
12.03.2019
07.03.2019