Лъэпкъ зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ яхуэгъэза Iуэху щхьэпэхэм долэжь

 Нобэ Налшык щокIуэкI Дунейпсо Адыгэ ­Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэм я зэхуэсыш­хуэ. Абы къыщаIэтынущ лъэпкъым и ­дежкIэ мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэхэр. Ап­хуэдэу щыхэплъэнущ ДАХ-м хыхьэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм иужьрей илъэс зыбжанэм зэфIиха лэжьыгъэхэмрэ къыпэщылъ къалэнхэмрэ. ГъэзэщIакIуэ гупым я пащхьэ абы теухуауэ къыщыпсэлъэнущ КъАХ-м и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. 
-Мухьэмэд, адыгэхэм игъащIэ лъандэрэ къыддокIуэкI жылагъуэ зэгухьэныгъэу ХасэкIэ зэджэр. Уэ нобэ узипашэ Къэбэрдей ­Адыгэ ­Хасэм къикIуа гъуэгуанэмрэ и къалэн нэхъыщхьэхэмрэ щыгъуазэ дахуэпщIамэ, арат. 
- Пэжу, адыгэхэм куэд лъандэрэ диIэщ «совет» мыхьэнэр зи купщIэ, ХасэкIэ зэджэ лъэпкъ-демократие зэгухьэныгъэр. Мы зэманым Iуэху щхьэ­пэ зыщIэ «Къэбэрдей  Адыгэ   Хасэ»  лъэпкъ-жы­­лагъуэ зэгухьэныгъэр Налшык ­къы­­­­­щызэрагъэпэщащ 1990 гъэм, накъыгъэм и 7-м. ­Хасэм и Уставым илъэси 6 ипэкIэдыхэплъэжащ  икIи къару зиIэ дэфтэру абы дытетщ. ХабзэщIэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, КъАХ-р зи щхьэ ху­щы­тыж жылагъуэ зэгухьэныгъэу ­Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм щолажьэ. Дэ дапыщIащ щIыпIэ, къэрал, политикэ, жылагъуэ, дин  IуэхущIапIэхэм,  КъБР-м и Конституцэмрэ ­­УФ-м «Жылагъуэ зэгухьэны­гъэхэм ятеухуауэ» и хаб­зэмрэ къагъэув мардэхэр и тегъэщIапIэу. Ады­гейхэм, шэрджэсхэм, тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм Iус шапсыгъхэм, ­мэздэгу адыгэхэм ягъэлажьэ ап­хуэдэ лъэпкъ ­жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ­ещхьу, Къэ­бэрдей Адыгэ Хасэм КъБР-м щыпсэу адыгэ­хэм я лъэпкъ гупсысэр еунэтI, я Iуэху еплъыкIэхэр яде­Iыгъ, хуитыныгъэмкIэ дунейпсо хабзэхэм я ­мардэу Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН) и Уставым къыщыгъэлъэгъуахэр икIи УФ-м къару  яIэу къыщалъытахэр я лъабжьэу. 
 КъАХ-р Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зы Iыхьэщ. ­Абы и къудамэхэр щолажьэ КъБР-м и район ­псоми, ­къалэхэм,  къуажэхэм.  Ди  жылагъуэ   ­зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ респуб­ликэм щыпсэу лъэпкъхэм яку зэгурыIуэрэ пщIэрэ дэлъу щыгъэтыныр, адыгэ лъэпкъ ­гупсысэм адэкIи зе­гъэужьыныр.  Ар и телъ­хьэ­къым  лъэпкъхэм я зэ­хуаку къаугъэ къыдэзылъхьэхэм. 
- Зи гугъу пщIы къалэнхэр зэвгъэхъулIэн пап­щIэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэр зэфIэфхрэ ­жы­лагъуэ зэгухьэныгъэм хэтхэм?
- Дэ едгъэкIуэкI лэжьыгъэм гъащIэм и унэ­тIыныгъэ куэд къызэщIеубыдэ. Абыхэм я нэ­хъыщхьэхэм ящыщщ ди республикэм и цIыхухэр зэгурыIуэныгъэрэ мамырыгъэрэ зи лъабжьэ Iуэхугъуэхэм къахузэщIэдгъэуIуэныр, ­хабзэр зи джэлэс демократие къэралыр гъэ­быдэныр, хамэ щIыналъэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр хэкужьым къэшэжыныр, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ зехьэныр дэIыгъыныр, н.къ. Апхуэдэу Хасэм мыхьэ­нэшхуэ  ирет лъэпкъ гуп­сысэр къэIэтыным, анэдэлъхубзэр, щэнхабзэр, тхыдэр хъумэным, адыгэ уна­гъуэм илъ лъа­пIэ­ныгъэхэмрэ хабзэ­хэмрэ жыла­гъуэм пщIэ щаIэным икIи абы хуэунэтIа Iуэху купщIафIэхэр зэфIех.
КъАХ-р хуэжыджэрщ псапащIэ Iуэхухэми. Абы зэрыхъукIэ защIегъакъуэ гъащIэм щытыкIэ хьэлъэ щихуа цIыху щхьэхуэхэм, апхуэдэу гулъытэ хэха хуещI зи адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжыну ­хуей ди лъэпкъэгъухэми, къэкIуэжауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэми.
 А псори зригъэхъулIэн папщIэ, жылагъуэ зэ­гухьэныгъэм ирегъэфIакIуэ хамэ щIыналъэхэм щыIэ лъэпкъ хасэхэм яхуиIэ пыщIэныгъэхэр, IуэрыIуатэ, литературэ, тхыдэ, фэеплъ щIэинхэр зэхуэхьэсыжыным, абыхэм ятеухуа тхылъхэр ­къы­дэгъэкIыным йолэжь, еплъыныгъэхэр ире­гъэкIуэкI, лъэпкъ махуэшхуэхэм епха дауэ­дап­щэхэм, адыгэхэм я щэнхабзэ, экономикэ, политикэ гъащIэм ехьэлIа зэхуэсхэм хэтщ. Гулъытэншэ тщIыркъым лъэпкъым и цIыху щэджащэхэр. Абыхэм ятеухуа пшыхьхэр, зэIущIэхэр къызыдогъэпэщ. 
Хасэм и щыIэкIэм, зэфIигъэкI лэжьыгъэхэм ­ятеу­хуа тхыгъэхэр хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм ­хэ­IущIыIу щыдощI, лъэпкъ щэнхабзэм, гъуазджэм, литературэмрэ тхыдэмрэ къызыхэщ тхылъ щхьэ­хуэхэри къыдыдогъэкI. 
- ДызэрыщыгъуазэмкIэ, адыгэбзэр хъумэнымрэ абы нэхъри зегъэужьынымрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм гулъытэу хуищIыр адрей псоми ­яхуэдэжкъым…
- Анэдэлъхубзэр хъумэным епха Iуэхугъуэхэр ди жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэт псори зы­гъэ­пIейтейхэм ящыщщ. Дэтхэнэ лъэпкъми езым  и тхыбзэ иIэжыныр, абыкIэ псэуныр, Iуэху иризэ­рихьэу дунейм тетыныр фIыгъуэшхуэщ. Зи анэдэ­лъ­хубзэм хуэшэрыуэ, абыкIэ зи гупсысэхэр нэ­гъэсауэ къэзыIуэтэф щIэблэ лъэпкъым къы­щIэувэнри мыхьэнэшхуэ зиIэщ. Лъэпкъым бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым щIэблэр ешэлIэным, и хабзэр, тхыдэр фIэгъэщIэгъуэну зригъэщIэным ­хуэгъэпса Iуэхугъуэ дахэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм къыхилъхьащ илъэс 20 ипэкIэ. Ар «Си бзэ - си псэ, си  дуней» зэпеуэр ди щIыналъэм ще­гъэкIуэкIынырт. Хасэм и жэрдэмыр даIыгъащ «Адыгэ псалъэ» газетым, КъБР-м ЦIыхухэр егъэ­джэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ Дунейпсо Адыгэ ­Хасэмрэ. Лъэпкъ гупсысэр зыузэщI педагогикэ ­гъэунэхуныгъэ хьэлэмэт хъуащ зэпеуэр. Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ, тхыдэмрэ ­щэнхабзэмрэ къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэныр, бзэр курыт школхэм зэрыщаджыр егъэфIэкIуэныр, ап­хуэдэуи а Iуэхухэм хуэлажьэ егъэджакIуэ нэхъыфIхэр гъэпэжэныр, еджакIуэ зэчиифIэхэр гъэгушхуэныр абы и къалэн нэхъыщхьэу дгъэу­ващ  икIи  зэман  кIэщIым  къриубыдэу  фестиваль-зэпеуэм зиузэщIащ. Нэ­хъапэм утыку къихьэр адыгэбзэр ­езы­гъэджхэрауэ щы­тамэ, илъэс зыбжанэкIэ уз­э­Iэ­бэ­кIыжмэ, абы къыхыхьащ балъкъэрыбзэмкІэ, урысыбзэмкІэ езы­гъаджэхэри. «Си бзэ - си псэ, си дунейр» щокIуэкI шэрджэсхэм я дежи, Мэздэгуи, Шапсыгъми…
 Мы зэпеуэм щытекIуа егъэджакIуэхэм я зэфIэкIыр мызэ-мытIэу щагъэлъэгъуащ Москва, Санкт-Петербург, Саранск къалэхэм. Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм  я урысейпсо зэпеуэхэм ди адыгэ бзылъху­гъибл щытекIуащ. Къэралпсо зэхьэзэхуэм и сау­гъэт нэхъыщхьэр - «Дыжьын къабзийр» - къыхуа­гъэфэщащ КъАХ-м и  Хасащхьэм хэт, Налшык дэт курыт школ №13-м адыгэбзэр щезыгъэдж икIи а IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ Хур Мадинэ. 
 Дызэрыгушхуэ апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм щIэ­дзапIэ яхуэхъуащ Хасэм къыхилъхьауэ щыта а ­проектыр. 
- Жылагъуэ зэгухьэныгъэм и пщIэр къэзыIэт, лъэпкъыр хъума хъунымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ ар. Сыт хуэдэ проектхэр иджыри игъэлажьэрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм? 
- Апхуэдэхэм ящыщу и цIэ къипIуэ хъунущ Кэнжэ къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм илъэс еханэ ­хъуауэ къыщызэдгъэпэщ «Адыгэ пщащэ» рес­публикэпсо зэпеуэм. Абыхэм хэтакIэщ адыгэбзэмрэ щэнхабзэмрэ, гъуазджэмрэ тхыдэмрэ, Iуэ­рыIуатэмрэ литературэмрэ фIыуэ хэзыщIыкI, лъэпкъ шхыныгъуэхэр гъэхьэзырыным хуэIэижь илъэс 16 - 25-рэ зи ныбжь хъыджэбз щэныфIэ цIы­кIуу 80-м щIигъу. Дызэрыт илъэсым япэу екIуэ­кIынущ «Адыгэ щауэ» зэпеуэри. 
 ЗэфIэдгъэкI лэжьыгъэхэм къыхэ­гъэ­бел­джылыкIыпхъэщ Адыгэ махуэгъэпсым къыщыдгъэлъэгъуа лъэпкъпсо махуэшхуэхэм ящыщу ­зыбжанэ республикэм гуфIэгъуэу зэры­ща­гъэлъапIэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Адыгэ ныпым и махуэр (2010 гъэ лъандэрэ), Адыгэ фа­щэм и махуэр (2011 гъэ лъандэрэ), Адыгэхэм я ­махуэр (2014 гъэ лъандэрэ), Адыгэшым и махуэр (2015 гъэ лъандэрэ) зэрызэдэтIэтыр. 2018 гъэм мэкъуауэгъуэм и 30-м ДАХ-м и Хасащхьэм хэтхэм зэдэарэзыуэ къызэдащтащ Адыгэ нарт эпосым и махуэр гъэувыным епха унафэр. 
 КъищынэмыщIауэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм ­къыхилъхьэри, адыгэ дунейм щагъэлъэпIащ ­къэбэрдей литературэм  и  классик  КIыщокъуэ ­Алим (2014 гъэм), СССР-м, РСФСР-м я Къэрал ­саугъэтхэм я лауреат МэшбащIэ Исхьэкъ (2016 гъэм), дирижёр цIэрыIуэ Темыркъан Юрэрэ япэ къэбэрдей усакIуэ, узэщIакIуэ икIи жылагъуэ лэжьакIуэ Къуэдзокъуэ Лэкъумэнрэ (2018 гъэм) я илъэсхэр. 2019 гъэм догъэлъапIэ Къалмыкъ Юрэрэ (1934 гъэ) Къэшэж Иннэрэ (1944 гъэ) я илъэсхэр.
 ЖыпIэнурамэ, КъАХ-р дапщэщи хуолажьэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыпсэу лъэпкъхэм яку зэхэщIыкIрэ пщIэрэ дэлъыным, ди хэкур ефIэкIуэным, зи тхыдэр, хабзэр, къызыхэкIар зыщIэж щIэблэ узыншэ адыгэм къытщIэхъуэ­ным. Лъэпкъ зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ яхуэгъэза мурадхэр ди куэдщ. 
-  Тхьэм къывигъэхъулIэ, Мухьэмэд. 

Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


16.04.2019
15.04.2019
11.04.2019
09.04.2019