Щхьэмыгъазэ

 Фашист Германиер ди къэралым къыщытеуам япэу бийм пэщIэувахэм икIи ар къэзыгъэувыIахэм яхэтащ кхъухьлъатэзехуэ Байсултанов Алим. А лъэхъэнэм ар илъэс 22-рэ ирикъуа къудейт. Апхуэдэу щIалэ щхьэкIэ, Финн зауэми хэтауэ Байсултановыр зауэлI хьэзырт. Алим яхэтащ финн хы къуэпсыр яхъумэу Ханко деж лIыхъужьыгъэшхуэ къыщызыгъэлъэгъуа ди зауэлI хахуэхэм. Ди хэкуэгъур дауэ къыщы­хутат а хы тIуащIэм?
 Зауэм и пэкIэ Байсултанов Алим Налшык щыIа аэроклубым лъэтэфу зыщигъэсащ, иужьыIуэкIэ щеджащ кхъухьлъатэзехуэхэр щагъэхьэзыру Бийск дэта еджапIэм. Ар къиуха нэужь къулыкъу ищIэну ягъакIуэ Прибалтикэм, хыр зыхъумэ дзэхэм хагъэхьэ. 
 Къыдеджахэми, къулыкъу къыдэ­зыщIахэми къаIуэтэж Байсултановыр цIыхугъэ дахэ зыхэль щIалэу, и хьэл-щэнкIэ адрейхэр зыдригъэплъейуэ зэрыщытар. ЦIыху Iэсэт и ныбжьэ­гъу­хэм щахэтым деж, ауэ бий илъэгъуа­къэ - ябгэ хъурт...
 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэу, зауэри къэхъея къудейуэ, Байсултанов Алимрэ нэгъуэщI щIалитIрэ къалэн къыщащI я кхъухьлъатэхэмкIэ заIэту бийм дзэшхуэ щиIыгъ Тарку къалэм теуэнхэу. Байсултановыр пашэ ящIри, а гуп цIыкIур гъуэгу тохьэ. ИщIагъымкIэ сытри фIыуэ щыплъагъуу дунейр бзыгъэт. Ди кхъухьлъатэхэми лъагащэу заIэтыркъым. Здежьа щIыпIэм гъунэгъу хуэхъуауэ Алимрэ и гъу­сэхэмрэ ялъагъу фашист кхъухьлъатэхэу плIы къызэрыкъуэхауэ къа­зэрыхуэкIуэр. Алим и гъуситIым я зым еджащ: «КъызэдаIуэ, къызэдаIуэ: япэ итым сэ сытеуэнущ, уэ си щIыбымкIэ сыкъыщыхъумэ!»
 ЗэрыжиIам хуэдэуи ещI. Бий ­кхъухьлъатэм гъунэгъу зыхуещIри, пулемётым и кIакхъур щIеч. Бий ­кхъухьлъатэр, шэ зытехуа къуаргъыжьу, и дамэхэмкIэ лъэныкъуэ-лъэныкъуэкIэ ещIэу хуожьэ, къолыдри, Iугъуэ фIыцIэр къыщхьэщихыу, йохуэх.
 И гъуситIми зы бий кхъухьлъатэ я кум даубыдэри, кIуапIи жапIи ирамыту кърагъэпсых. Адрей фашист кхъухьлъатэхэм къыздикIамкIэ Iуа­гъэзыкIыжащ.
 Къалэн щащIар ягъэзащIэри, Алим сымэ зыри яхэмыщIауэ къагъэзэжащ. Ахэр къетIысэхыжа нэужь, я ныбжьэгъухэр гуапэу къехъуэхъуащ. Полкым и командир подполковник Михайловми комиссар Безносовми «Фи япэ ехъулIэныгъэмкIэ!» - жаIэу щIалэхэм я Iэхэр къаубыдащ.
 Aбы и ужькIэ полкым щекIуэкIа парт собранэм Байсултановым и хъуэпсапIэр къыщохъулIэ - партым хагъэхъэ.
... Уэгум зы мэскъалкIэ ущыщыуа­мэ, е зы напIэдэхьеигъуэкIэ ущы­бэлэрыгъамэ, бийм къыпщIигъэкIуэнукъым. КъимыдэкIэ, гуп ухъумэ, зыр адрейм удэIэпыкъужыфу ущытын ­хуейщ. А псоми фIыуэ щыгъуазэт Алим икIи зиIэтрэ зауэм Iухьамэ, къашыргъэм хуэдэу, ябги нэ жани хъурт, и гупсысэр асыхьэтым къэхъуну Iуэхум триухуэфырт. Апхуэдэу зэщIэкъуауэ зэрыщытым и сэбэп езым ­къекIыжырт, и ныбжьэгъухэм дежкIи мыхьэнэшхуэ иIэт. Мыпхуэдэ Iуэху зэгуэрым къэхъуащ: «Бийм мафIэ ирадзыну» полкым и бомбэзешэ ­кхъухьлъатэхэр гъуэгу техьат. Ахэр зыхъумэхэм яхэту лъэтат Байсулта­новри. Ди бомбэзехьэхэм биидзэм хэщIыныгъэшхуэ иратащ а махуэм. Хъарзынэуи къагъэзэжат, ауэ гъуэгум абыхэм къащылъэщIохьэ кхъухь­лъатэ псынщIэхэр - «МЕ-110»-хэр. Зэзэyэн щIадзэ. Зэуэ Алим гу лъетэ эскадрильем и командир Белоусовым и кхъухьлъатэм иужь «МЕ-110»-р къызэриувам икIи, зы тэлай дэкIыж­мэ, абы командирыр зэрыс кхъухь­лъатэр Iисраф къызэрищIынум. И командирыр къригъэлын щхьэкIэ, Алим езым шэпэIудз зищIу бийм и гупэм зредзэ, шэхэр къызэрытелъалъэр зыхищIэу лъэныкъуэкIэ зыщIедзри, фашист кхъухьлъатэм накIуэпакIуэу ­хуеунэтI икIи и тегъапси и еуи зыуэ и пулемётыр егъэлъалъэ. «МЕ-110»-р зэщIонэ. Апхуэдэу и ныбжьэгъухэр ажалым къыщригъэл, езыри къыщахъуми куэдрэ къэхъуащ. Алим къыдэзэ­уахэм яхэтащ «уей-уей» жезыгъэIа кхъухьлъатэзехуэхэу Гринько Пётр, Антоненкэ Алексей, Цоколаев Геннадий, Васильев Михаил сымэ. Нэхъ иужьыIуэкIэ, Алим хуэдэу абыхэми къыфIащат «Совет Союзым и ЛIы­хъужь» цIэ лъапIэр. Ленинград зы­хъумэжхэр абыхэм иригушхуэрт, ирипагэрт... АтIэ дунейр къызэры­хъу­рэ ямылъэгъуа лIыхъужьыгъэшхуэ къагъэлъагъуэрт ленинграддэсхэми, а къалэр зыхъумэж псоми. ЩIылъэми, хыми, уэгуми фашистхэм я нэр щамыгъаплъэу ди дзэхэр япэщIэтт. IэщэкIэ нэхъыфIу зэщIэузэда, бжыгъэкIи куэдкIэ нэхъыбэ хъу бийт зыпэщIэтри. Дуней псор къы­кIэ­лъыплъырт зауэр зыщхьэщыкIа, биидзэм и кум къина къалэм зэрызимытым, Iэщэри, гъаблэри, гугъуехь­хэри абы дэсхэм зэрапэмылъэщым. Алим егупсысырт: «Сыту пIэрэ апхуэдэ къару ди цIыхухэм къезытыр?» - жиIэу. Жэуапи зритыжырт: «Дызэрызахуэм, ди лъахэр зэрытхъумэжым къыдет а къарур икIи хамэщI щIэнэцIу къежьа зэрыпхъуакIуэхэм ящыщ зы ди щIым къытемынэжыху, уэгум къимыхьэж хъуху, дэ абыхэм дащысхьынкъым».
 Зыми гу лъамытэу зы бий кхъухь­лъатэ полкым и хэщIапIэм къы­щхьэщыхьат зэгуэрьм, щIым щыт ди кхъухълъатэхэм къеуэн мурадыр иIэу. Асыхьэтым зиIэта къудейуэ уэгум итт Алим. Зы дакъикъи зимыIэжьэу абы къыхуиунэтIащ бий кхъухьлъатэм. Лъэныкъуэ зыхуищIщ, еуэри, полк псом ялъагъуу къриудыхащ. Ди ­кхъухьлъатэзехуэхэр дыхьэшхыу зэ­хэтт: «Уа, унэмыцэн хуейтэкъэ-тIэ ди бгъащхъуэр уэгум иту къыдэпкун щхьэкIэ», - жаIэу.
 Зэгуэрым Балтикэм и тенджыз къарухэр зи унафэм щIэт генерал-лей­тенант Самохиныр полкым къэкIуат. Командир нэхъыщхьэхэр зэхуишэ­сауэ абы къариIуэтылIэрт бийм и ­кхъухьлъатэхэр нэхъыбэ зэрыхъуар, абыхэм ди кхъухьхэм хэщIыныгъэ къызэрыратыр. «НтIэ сыт щIэн хуейр?» - жаIэу псори гупсысэ хэхуат. «Псом япэу, - жиIащ генералым. - КъэщIэн хуейщ а кхъухьлъатэхэр зэрыхъур зыхуэдизыр. Ар къэтщIа нэужь а щIыпIэм деуэнщ».
 Генералыр картэм теIэбащ: «Мыбы сурэт щытрихыну гъэкIуэн хуейщ  нэхъ Iэзэ дыдэу икIи лIыгъэ зыхэлъу фи­Iэр. Уэгур зыхъумэ зениткэхэр куэдыкIейуэ здэщыт мы щIыпIэм сурэт щытезыхыфынур, нетIи жысIащи, Iэзэ дыдэу щытын хуейщ».
- Байсултанов Алим абы дгъэкIуэнщ, - жиIащ полкым и командирым.
Iуэхур зытетыр къыжраIа нэужь Байсултановыр егупсысащ: «Дауэ сщIымэ нэхъыфI?» Ар гузавэрт и къалэныр хуэмыгъэзэщIэнкIэ. АтIэ, зэрыгурыIуэгъуэти, апхуэдизу яхъумэ щIыпIэм уащхъуэдэмыщхъуэу ущхьэ­щыхьэфми - зениткэхэм куэдрэ ущхьэщагъэтынутэкъым, урагъэ­псы­хынут. Полкым и унафэщIхэри а махуэм гупсысэу зэхэсат, ауэ зыри къахуэгупсысатэкъым. ИужькIэ Алим нэщхъыфIэ къохъу, мэдыхьэшх: «Мис иджы сэ абыхэм яхуэфI сыхъунщ», - жери полкым и командирым зы­хуегъазэ, и мурадри иреIуэтылIэ.
Ауэ Алим дыхьэшхэн къыщыхъужа и гупсысэр адрейм къыдиIыгъыщакъым. Полкым и командирыр иригузавэрт Алим и щхьэр хилъхьэнкIэ...
 Алим сурэт зытрихын хуей щIыпIэм уащхъуэдэмыщхъуэу щхьэщыхьащ. Фашистхэр къэуIэбжьат, я зениткэхэмкIэ задзащ. Трагъапсэ, «Дэнэ укIуэжын, улъахъшэщ», - жаIэу. Ауэ сыт а ялъагъур? Советскэ кхъухьлъатэм тIысын мурад иIэу и дамэхэр къахущIеупскIэ, и шэрхъхэри къызы­кIэщIихащ. Абы къикIырт: «Фыкъызэмыуэ, гъэру зызот». Нэмыцэ­хэм ар я гуапэ мэхъу... ТIысыпIэм зыхуигъэхьэзыр щIыкIэу кхъухьлъатэм зэ хъурейуэ къеуфэрэзыхьри, зигъэлъахъшэу хуожьэ. Ауэ тIысыркъым. ЗытетIысхьэн хуея лъагъуэм хуимыгъэзэфа хуэдэу, сэмэгураб­гъур ирещэкI. Фашистхэм хьэ­рэкIытIэхэр худрагъэуейурэ къыздэтIысыну лъэныкъуэр кърагъэ­лъагъу. Алими ар къыгурыIуа хуэдэу зещI, нэхъри зегъэлъахъшэри, аэродромым и ижьырабгъумкIи сурэт трех.
 Ещанэуи, тIысын фIэкIа умыщIэу, къыщхьэщохьэри, зыхунэмыса щIы­пIэхэм щхьэпролъэтыкI. И Iуэху зэфIэкIати, газым трекъузэ, и шэрхъ­хэр зэщIекъуэжри, пцIащхъуэм хуэдэу, уэгум йохьэж. Бийхэр я IэфракIэхэм едзэкъэжу къызэхонэ.
 Тегушхуэныгъэ зыхэлъ щIалэм и цIэр фIыкIэ Iуат. Зы махуэ къанэртэкъым абы Ленинград и уафэм зыщимыIэту. Абы и бгъэм къыхалъхьат Бэракъ Плъыжь ордену тIу, медалхэр, эскадрильем и командирым и дэIэпыкъуэгъуу ягъэуват. 1942 гъэм и гъэмахуэм къабжати, Байсултановыр уэгум зэрихьа бжыгъэр 277-м нэсат, плIыщIрэ тхурэ хъуат уэгу зауэу иригъэкIуэкIар, бий кхъухьлъатэу къриудыхат и ныбжьэгъухэм я гъусэу 13, езым и закъуэу 8, тIур бий аэродромхэм щикъутат.
 Балтикэ щIыналъэм адэжкIэ щы­Iуат гвардием и капитан Байсултановым и цIэр. Абы теухуа тхыгъэхэр газетхэм традзэрт, фронтым Iухьа зауэлIхэр Алим ещхьу щытыну ягъэ­Iущырт, 1942 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ ар Совет Союзым и ЛIы­хъужь ящIащ.
 Абы и ужькIи Байсултановыр зэхэуэ куэдым хэтащ. 1943 гъэм фокIадэм и 23-м Алим финн хы къуэпсым щхьэщыту къраудыхащ. Абы щыгъуэ ар илъэс 24-рэт зэрыхъуар. Ар ящы­гъупщакъым полкым къыдыхэтахэм. Абы илъ ящIэжу и ныбжьэгъухэм бийр ягъэгулэзырт икIи куэд мыщIэу ди къэрал гъунапкъэм и уэгури къабзэ ящIыжащ.
 Хэкуми щыгъупщакъым и хуитыныгъэм зи псэр щIэзыта и быныр. Зыщалъхуа Яныкъуей къуажэм и уэрамыщхьэм абы и фэеплъ щагъэуващ. А сыным деж къокIуэри мэщыгъуэ ­къуажэдэс балигъхэри еджакIуэ цIыкIухэри.
 Совет Союзым и ЛIыхъужь Байсултанов Алим лъэужьыншэу кIуэдакъым. И къуэ Валерий лётчик хъужащ. Ар илъэс къэс къокIуэж и адэр щыпсэуа къуажэм икIи зэманыр зэ­рыкIуэр щыгъупщэжауэ куэдрэ бгъэ­дэтщ и адэм и фэеплъ лъапIэм. Бгъэ­дэтщ, и адэм нэхърэ нэхъыжь зэры­хъужами, абы хуэдэу Хэкум къызэ­рыхущIэкIынуми егупсысу, игъащIэ­кIэ езым нэхърэ нэхъыщIэу къэна и адэм щхьэкIэ и нэпс хэмыубыду.

ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


20.05.2019
17.05.2019
14.05.2019
08.05.2019