Лъэпкъхэр хъумэным, зегъэужьыным теухуауэ зочэнджэщ

Ди газетым зэрытетащи, Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир Налшык къалэ щригъэкIуэкIащ УФ-м и Президентым деж Лъэпкъ зэхущытыкIэ­хэмкIэ щыIэ советым хэтхэм я зи чэзу зэIущIэр. Абы щыхэплъащ Урысей ­Федерацэм и къэрал лъэпкъ политикэм къигъэув къалэнхэмрэ Iуэхухэмрэ гъэзэщIа зэрыхъум. 
ЗэIущIэм хэтащ УФ-м Кавказ Ищхъэрэм и IуэхухэмкIэ и министр Чеботарёв Сергей, УФ-м и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм щыIэ Матовников Александр, КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек сымэ. 
ЗэIущIэм и пэщIэдзэм Путин Владимир тепсэлъыхьащ лъэпкъ зэ­мылIэужьыгъуэ куэд щыпсэу Урысей къэралыгъуэм дежкIэ Кавказ Ищхъэрэм иIэ мыхьэнэм, урысей ­хэгъэгухэм я зыужьыныгъэр нэхъ­ри щIэзыгъэбыдэ, щIэныгъэ, щэнхабзэ зэпыщIэныгъэр езыгъэфIакIуэ Iуэхугъуэхэм, лъэпкъ зэхущытыкIэм гулъытэ хэха зэрыхуэщIыпхъэм, абы ехьэлIауэ лэжьыгъэ пыухыкIаи зэрегъэкIуэкIыпхъэм. 
Советым хэтхэм я зи чэзу зэхуэсым къыщагъэнэIуа Iуэхугъуэхэм ящыщт лъэпкъ псори зэгурызыгъаIуэ щэнхабзэ IэнатIэм и Iуэху зыIутыр. Абы теухуауэ къыщыпсалъэм, УФ-м щэнхабзэмкIэ и министр Мединский Владимир и гугъу ищIащ «Щэнхабзэ» лъэпкъ проектым къызэщIиубыдэм, абы ипкъ иткIэ нобэкIэ зэфIагъэкIахэм. Гулъытэ нэхъыбэ зыхуащIхэм ящыщщ къуа­жэхэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэхэр къэгъэщIэ­рэщIэжыныр, сыт щхьэ­кIэ жыпIэмэ, абы цIыхубэр щызэ­хуос, зэ­мылъэпкъэгъухэр щы­зэ­роцIыху, лъэпкъ щэнхабзэр щахъу­мэ, жылэ­дэсхэм сэбэпынагъ пылъу я зэманыр щагъакIуэ. Ар дэни щынэ­рылъагъущ, унэщIэ зыдащIы­хьа къуажэхэм е зи бжэхэр щIэ­рыщIэу къызэIуахыжа уардэунэхэм цIыху­бэр жыджэру щызэхуос, щхьэж дэзыхьэхым елъытауэ зау­жьыну Iэмал ягъуэт. 
Лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъума хъуным щытепсэлъыхьым, Мединский Владимир къыхигъэщащ программэ щхьэхуэхэмкIэ музейхэр, библиотекэхэр иджырей зэманым декIуу къызэрагъэщIэращIэр, абы Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Осетие Ищхъэрэмрэ зэрыхиубыдэр. 
- Нобэ зы Iуэхугъуэм гу лъозгъэтэну сыхуейт, Владимир Владимирович, ар мы дыздэщыIэ Налшык къалэм зи ухуэныгъэр куэд щIауэ къыщрагъэжьа щэнхабзэ уардэунэрщ. Иджыпсту а проектыр тIэкIу зыдогъэзэхуэж, абы хэтыну дыхуейщ иджырей мардэм изагъэ концерт гъэлъэгъуапIэ, сурэт гъэлъэгъуэныгъэ щебгъэкIуэкI хъун пэш, кино­театр, шхапIэ, нэгъуэщI­хэри. Зи гугъу сщIы ухуэныгъэр инщ, дахэщ, къалэкум итщ. ЛъэIукIэ зыпхузо­гъазэ, ди жэрдэмхэр къыддэпIыгъыу, а уардэунэр и кIэм нэдгъэ­сынымкIэ дэIэпыкъуэгъу укъытхуэхъуну, - жиIащ щэнхабзэмкIэ министрым. 
Сабий театрхэм я гугъу щищIым Мединскэр къытеувыIащ зытепсэ­лъыхь лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ сабий театр 40 къызэрызэIуахым, Ставрополь къалэм сабий театрым лэжьэн зэрыщыщIидзам, Урысейм щыяпэу гъуазджэмкIэ, макъамэмкIэ сабий школхэм макъамэ Iэмэ­псымэхэр къызэрыхуащэхум, абы лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэри хэтщ. Министрым къыхигъэщащ иужьрей илъэсхэм сабий куэд зэпеуэхэм, фестивалхэм хэтыну хамэ къэралхэм зэрагъакIуэр, КъуэкIыпIэ Жы­жьэм, Сыбырым, Кавказ Ищхъэрэм щыщ ныбжьыщIэ куэд абыхэм зэ­рыхагъэхьэр. 
- Документальнэ кинопроектхэмкIэ сэбэп дызэрыхъуным иужь дитщ, - жиIащ Мединскэм. - Ахэр нэхъыбэу зытеухуар лъэпкъ щэхабзэмрэ хабзэмрэщ. Иужьрей илъэс зыбжанэр къапщтэмэ, апхуэдэ документальнэ фильм 65-рэ къыдэдгъэкIащ, ахэр щIыналъэ телевиденэмкIи федеральнэ телеканалхэмкIи къагъэлъэгъуащ. 
Мединскэм IуэхугъуэщIэу къыхигъэщахэм ящыщщ творческэ гуп­хэм (самодеятельностхэм) иджы япэу гулъытэ зэрыхуащIынур, лэ­жьыгъэм къахудэхуэ зэманыр фIыуэ ялъагъу IэщIагъэм тезыгъэкIуадэ цIыхухэм, гупхэм мы гъэм грантхэр иратынущ, апхуэдэу 20 къыхахынурэ мелуан тIурытI иратынущ, къэралым зыкъыщагъэлъэ­гъуэныр къыхузэрагъэпэщынущ. 
- Иджыпсту дэни интернет щыIэщи, щIыпIэкIэ зэпэжыжьэ куэд зэпещIэф. Лъэпкъ проектым и фIыгъэкIэ виртуальнэ концерт зал 400 къызэIутхащ, иджыри апхуэдиз къызэдгъэпэщынущ. Псом нэхърэ нэхъыщ­хьэр абы цIыхухэр къе­кIуэлIэнырщ, концертхэр, кино­фильмхэр, лекцэхэр щегъэкIуэ­кIынырщ. Апхуэдэ концерт тыпIэхэр цIыхухэм я зэпсэлъапIэ, щэнхабзэм и хъумапIэ лъэщ хъун хуейщ, - дыщIигъуащ министрым. 
2022 гъэр Лъэпкъ творчествэм и илъэсу зэрагъэувыным теухуауэ ­Мединскэм жиIащ абы цIыху мел­уанхэр зэрыщыгуфIыкIынур, Урысейм и хэгъэгу куэдым, абыхэм щыIэ къуажэ цIыкIу нэгъунэ, цIыху зэчиифIэхэр зэрыдэсыр, абыхэм ­защIэгъэкъуэным мыхьэнэшхуэ зэ­риIэр. «Дэ тлъэгъуащ Щэнхабзэм и илъэсым (2014), Литературэм, Кином, Театрым я илъэсхэм Iуэху­гъуэфI куэдрэ зыужьыныгъэ инрэ къазэрыпэкIуар, апхуэдабзэу си фIэщ мэхъу Лъэпкъ творчествэм и илъэсми лъэпкъ щэнхабзэм куууэ зэрызыдиужьынур», - игъэбелджылащ Мединский Владимир. 
Къэрал лъэпкъ политикэр Урысейм гъэзэщIа зэрыщыхъум и зы Iыхьэщ «Егъэджэныгъэм зегъэу­жьын» къэрал программэр, абы ­хохьэ «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектри. Абы и зэхэлъыкIэм зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ УФ-м цIыхухэм щIэ­ныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и министр Васильевэ Ольгэ. 
- Лъэпкъ проектхэмрэ къэрал ­программэхэмрэ нэмыщI, урысыбзэмрэ Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэмрэ зегъэужьы­нымкIэ ведомственнэ программэ диIэщ, ар 2025 гъэ пщIондэ телэ­жьэнущ лъэпкъ политикэм, - жиIащ Васильевэм. - Гугъуехьхэм я гугъу пщIымэ, лъэпкъыбзэхэр езыгъэ­джын хуабжьу дыхуэныкъуэщ. Министерствэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм кърикIуахэмкIэ къыдгурыIуащ анэдэлъхубзэхэмкIэ егъэджакIуэхэр дызэримащIэр. Абы ди ягъэ ­хэ­мылъу схужыIэнукъым, ауэ лъэпкъыбзэхэмкIэ егъэджакIуэхэр гъэхьэзырыным щIыналъэхэм хуаIэ бгъэдыхьэкIэм куэд елъытащ. Урысей Федерацэм и хэгъэгу 15-м лъэпкъыбзэ 29-мкIэ егъэджакIуэхэр ягъэхьэзыр. Ар мащIэщ. 
- Уэ уи унафэкIэ, Владимир Владимирович, Министерствэмрэ Лъэпкъ IуэхухэмкIэ федеральнэ агентствэмрэ къызэрагъэпэщащ Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэр ­хъумэнымрэ джынымкIэ фонд, - къыпищащ министрым. - Абы и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр учебникхэр зэхэгъэувэнырщ, зэрырагъа­джэ-методикэ комплектхэр гъэхьэ­зырынырщ, щэнхабзэ проектхэр гъэзэщIэнырщ. Гу лъывэзгъэтэну сыхуейщ: къэралым зэрыщра­гъаджэ тхылъхэр 222-рэ мэхъури, абыхэм щыщу 10-р лъэпкъыбзэщ. Мы гъэм дэ къызэдгъэпэщащ Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэм ­зегъэужьынымкIэ институт. Сыт абы и къалэну щытынур? Дэ ды­хуейщ абы УФ-м ис лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэм я щытыкIэр къихутэну, зэрырагъаджэ программэхэр къипщытэну. 
Си къэпсэлъэныгъэм и кIэухыу фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым и къалэн нэхъыщхьэу, мыхьэнэшхуэ зиIэу тIу: школым щедгъэкIуэкI егъэджэныгъэмкIэ дуней псом щынэхъыфIу пщIым дыхыхьэнырщ; етIуанэрауэ, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, жэуаплыныгъэ зыхэлъ щIэблэ къэ­д­гъэхъунырщ - а псор щытхузэ­фIэкIынур ди жылагъуэ лъэпкъыбэр дызэкъуэтмэщ, дызэдэлажьэ­мэщ.
Лъэпкъхэм я унэу Москва дэтым и Жылагъуэ советым и унафэщI ­Зорин Владимир жиIащ къэрал лъэпкъ политикэм лъэпкъ-щэнхабзэ, лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэу зэрыщытыр, ахэр къэрал къулыкъущIапIэхэм я лэжьэгъуу, къэралым зэхущытыкIэфI илъынымкIэ ахэр граждан жылагъуэ институт лъэщу зэрыщытыр. Дызэрыт зэманым Урысей Федерацэм лъэпкъ-щэнхабзэ автономиеу 1210-рэ щолажьэ, абыхэм ящыщу 20-м федеральнэ статус яIэщ, 288-р щIыналъэхэм яйщ, 92-р щIыпIэ зэгухьэныгъэщ, статистикэм къыщымыгъэлъэгъуа нэгъуэщIхэри щыIэщ. 
- Сэ мащIэу сыкъытеувыIэну сы­хуейт 2020 гъэм екIуэкIыну къыхэтхыкIыныгъэм. Сыту жыпIэмэ, аращ ди къэралым ис лъэпкъхэмрэ абыхэм я бзэхэмрэ я хъыбар къыдэзытынур, - жиIащ Зориным. - Дэтхэнэри хуитщ Конституцэм и 26-нэ статьям къызэригъэувым тету зыщыщ лъэпкъыр къигъэлъэгъуэну. Адрей къэралхэм апхуэдэ Iэмал яIэкъым. Ди къэралым ис цIыхухэм я процент 15-р лъэпкъитIым щыщ адэ-анэхэм къалъхуащ, абы къыхэкIыу цIыху зыкъомым лъэпкъ зэмыщхьхэр ­къагъэлъэгъуэнущ, бзэ зыбжанэ я анэдэлъхубзэу ятхынущ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, унагъуэ куэ­дым я анэдэлъхубзэ етIуанэу къалъытэ урысыбзэр. Апхуэдэ щапхъи щыIэщ. Уеблэмэ, ар цIыху мелуан бжыгъэ мэхъу. ИкIи 2002, 2010 гъэхэм екIуэкIа къыхэтхыкIыныгъэхэм деплъыжмэ, языныкъуэ щIыналъэхэм ис лъэпкъхэм я бжыгъэр мыпэжу къыщагъэлъэгъуа щыIэщ. 
Иджырей къыхэтхыкIыныгъэр Уры­сейм щыяпэу интернетым и IэмалхэмкIэ екIуэкIыну аращ, ар Iэмал гъуэзэджэщ, ауэ быдэу зы­кIэлъыплъыпхъэщ. Жэуаплыныгъэ нэхъыбэ зыпылъыр электроннэ къыхэтхыкIыныгъэм елэжьынухэри цIыхубэри хуэгъэхьэзырынырщ. 
Зорин Владимир къыхигъэщащ къэрал лъэпкъ политикэ гъэпсыкIэр лъэпкъ зэхущытыкIэр егъэфIэкIуэ­нымкIэ сэбэп зэрыхъур, экстремиз­мэмрэ терроризмэмрэ щымыIэ­нымкIи къалэн зэригъэзащIэр. Урысейм исхэр зыгъэпIейтей Iуэху­гъуэ­хэм я рейтингым 17-нэ увыпIэ щиу­быду аращ нобэкIэ террориз­мэм. АбыкIэ арэзы хъууэ тIысыж зэ­ры­мыхъунур, лъэпкъ шынагъуэншагъэр сытым дежи я нэIэ зэры­щIэтыпхъэр дыщIигъуащ къэпсэлъам.
Лъэпкъ IуэхухэмкIэ федеральнэ агентствэм и уна­фэщI Баринов Игорь жиIащ ди къэралым и лъэпкъ политикэм гупсэхуу, псори зэпэлъытауэ бгъэдыхьэн зэ­рыхуейр, лъэпкъ зэ­ху­щы­­ты­кIэхэм куууэ хащIы­кIыу зэ­ры­щытыпхъэр, иужь­­рей илъэсхэм абы и лъэ­ныкъуэ­кIэ IуэхуфI куэд къэралым зэрыщызэфIагъэкIыр. 
- Зы бзэ закъуэ нэхъ мы­хъуми кIуэдыжыныр зэи из пхуэмыщIыжын хэщIыныгъэу зэрыщытыр дощIэ дэ, абы къыхэкIыу дызы­ху­щIегъуэжын зы лъэбакъуи тчы хъунукъым, - жи­Iащ Бариновым. - ООН-м къыхилъхьэу 2019 гъэр Лъэп­къыбзэхэм я дунейпсо ­илъэ­су зэрыщытар хуаб­жьу сэбэп хъуащ. Дэ тлъэ­гъуащ, зэи къэмыхъуауэ, лъэп­къыбзэхэр джыным гулъы­тэшхуэ хуащI зэры­хъуар. Мис ар щыдгъэт хъунукъым, адэкIи къыпытщэн ­хуейщ. Ди къэралми хамэ къэралхэми лъэпкъыбзэхэм ехьэ­лIа Iуэхугъуэу 750-рэ щекIуэ­кIащ мы гъэм, абы Урысейм и цIыхуу мелуан ны­къуэ хэтащ, хамэ къэрал 70-м щыщ цIыху щхьэ­хуэхэри, зэгухьэныгъэхэри къыхыхьащ. Нэхъ ин дыдэу екIуэкIауэ къэплъытэ хъунущ «Этнографие диктант иныр», абы хэта упщIэхэм я нэхъыбэр зытеухуар Урысейм ис лъэпкъ  мащIэхэм я бзэрат. Диктантым, ди къэ­ралым ис цIыхухэм нэмыщIу, хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъа­хэгъу куэди къы­хыхьащ. 
Бзэм ехьэлIами, лъэпкъ политикэм епхами блэкIа илъэсым Iуэхугъуэ куэд убзыхуа зэрыхъуар, цIыхухэм  я гупсысэхэр къызэрырахьэлIар жиIащ Бариновым. Абы ипкъ иткIэ, къалъытэ лъэпкъыбзэхэр хъумэнымкIэ стратегие дэфтэр нэхъыщхьэ зэхэгъэувэн ­хуейуэ. Абы хохьэ сабий ­гъэ­­сапIэхэм, пэщIэдзэ еджа­пIэхэм анэдэлъхубзэ­хэр щегъэджын, анэдэлъ­хуб­зэхэмкIэ егъэджакIуэхэр гъэхьэзырын зэрыхуейр. 
- Къыхэгъэщын хуейуэ къы­­золъытэ, 2020 гъэм ­щегъэжьауэ иджыпсту ды­зэрылажьэ къэрал программэм хухэха мылъкум зэры­хэхъуэнур, ар сом мелуан 900-кIэ нэхъыбэ хъунущ, - къыпищащ Бариновым. - Абы къы­хэкIыу, дяпэкIэ нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри тхузэ­фIэ­хынущ, абыхэм ящыщщ Уры­сейм ис лъэпкъхэм я литературэри дэIыгъыныр. Сы­бырым, Урысейм и Ищхъэрэ щIыналъэм, Къуэ­кIыпIэ Жыжьэм щыпсэу лъэпкъ мащIэхэм хухах субсидиеми хэхъуащ. Ахъшэр дапщэ ­мыхъуми, федеральнэ, щIы­налъэ бюджетхэм къы­хэ­кIыр зэхэтлъхьэми, щы­хуримыкъу щыIэщ проект инхэм. ФIыщIэ яхуэщIыпхъэщ зи мылъку лъэпкъ Iуэхум хэзылъхьэ хьэры­чэ­тыщIэхэм. Щапхъэу къэс­хьынщ «Лукойл»-р ди дэIэпыкъуэгъуу едгъэкIуэкI «Таланты Арктики. Дети» лъэпкъ проектыр, нэ­гъуэщI­хэри. Щхьэхуэу я гугъу ­щIыпхъэщ, жылагъуэ ­зэгу­хьэныгъэхэмрэ феде­ральнэ лъэпкъ-щэнхабзэ ­автономиехэмрэ. Ахэращ сыт хуэдэ Iуэхури къызэгъэ­пэщынымкIэ сэбэп хъур. Къэрал лъэпкъ политикэр гъэкIуэтэнымкIэ къалэн нэхъыбэ зыгъэзащIэр, дауи, федеральнэ, щIыналъэ, щIы­­пIэ унафэщIхэрщ. 
Къытпэщылъ Iуэхугъуэхэм ящыщу жэуаплыныгъэшхуэ тхэлъу дызыбгъэдыхьэн ­хуейр 2020 гъэм екIуэкIыну КъыхэтхыкIыныгъэращ. 2010 гъэм цIыху куэдым къагъэлъэгъуауэ щытакъым зыщыщ лъэпкъыр. Иджы, Iэмал зэриIэкIэ, абы цIыху псори къетшэлIэн, дэфтэрхэм щыуагъэншэу итыпхъэр иратхэн хуейщ. Абы кърикIуэнур хуабжьу сэбэп къытхуэхъунущ къытпэщылъ Iуэхухэр игъуэм зыхуей хуэ­зэу зэфIэтхынымкIэ. 
«Кавказым ис лъэпкъхэм я урысей конгресс» уры­сейпсо жылагъуэ зэщIэ­хъееныгъэм и Совет нэхъыщ­хьэм и унафэщI Паскачев Аслъэмбэч УФ-м и Президентым фIыщIэ ­хуищIащ Советыр иджы япэу Кавказым зэрыщригъэкIуэкIым папщIэ. «Кавказыр ­игъащIэми Урысейм и тIас­хъапIэр къэзыгъэлъа­гъуэ икIи лъэпкъ зэкъуэ­тыныгъэм и щапхъэ хъу щIыпIэщ. Къэралым и унафэщIыр къызэрыкIуар щыхьэт то­хъуэ абы Урысейм щиубыд увыпIэм, - жиIащ Паскачевым. - Сэ къыхэз­гъэщы­ну сыхуейщ къэрал лъэпкъ ­политикэм и стратегиер диIэ зэрыхъурэ лъэпкъ зэхущытыкIэр Урысейм зэрыщефIэкIуар дэнэ щIы­пIи зэрыщытлъагъур. Ауэ сыкъытеувыIэнут Кавказ Ищхъэрэм щыщыIэ гугъу­е­хьхэм. Ар щIалэгъуалэ ­ме­л­­уан ныкъуэ хуэдиз лэжьапIэншэу зэрыдэтырщ. Абы кърикIуэм фэри фыщы­гъуазэщ, ахъшэншэу, Iуэ­хуншэу дэт щIалэгъуалэр Iуэху мыхъумыщIэхэм дахьэх, гуп дзыхьщIыгъуэ­джэхэм зыхашэ. Ахэр къэ­мыхъун папщIэ, КИФЩI-м лэжьапIэ IэнатIэщIэхэр къы­щызэIухын хуейщ, корпорацэ инхэр къыхэшауэ фе­деральнэ мыхьэнэ зиIэ Iэ­натIэхэр ухуэн е къэгъэ­щIэрэщIэжын хуейщ. Пса­­­лъэм къыдэкIуэу жыпIэ­мэ, Шэшэн Республикэм щIыдагъэ къыщыщIаш и комплексыр, япэм хуэмы­дэми, зэфIэгъэувэжамэ, ­къиин куэд зэфIигъэкIынут. Апхуэдэ гулъытэ яхуэщIын хуейщ Сыбырми  КъуэкIыпIэ Жыжьэми. 
ЩIалэгъуалэр зы утыку щы­­зэIущIэрэ щызэпсалъэу, щызэчэнджэщу къызэгъэ­пэ­щыпхъэщ, абыкIэ щIыпIэ телъыджэщ Кавказыр. Къи­щынэмыщIауэ, Владимир Владимирович, уэ иджыб­лагъэ жыпIауэ щытащ 2030 гъэм ирихьэлIэу Iэ­щIагъэлI мелуани 3-м нэблагъэ щытхуримыкъу зэман къэхъуну шынагъуэ зэры­щыIэр. Абы иджы щыщIэ­дзауэ иужь димыхьэмэ, тхузэ­фIэмыкIыжынкIэ хъунущ. Правительствэр абы зэ­релэжьынур къызгуроIуэ, ауэ дэ, жылагъуэ лэ­жьа­кIуэ­хэри, дыхэлIыфIыхьыныр игъуэу къысщохъу. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, иджыпсту Кавказ Ищхъэрэм апхуэдэ унэтIыныгъэмкIэ лэжьэн щыщIэддзэмэ, зи гугъу пщIа бжыгъэм и Iыхьэ щанэр игъэхьэ­зы­рыфынущ. Абы хохьэ, си япэкIэ къэпсэлъахэм зи гугъу ящIа урысыбзэмрэ литературэмрэ, лъэп­къыб­зэ­хэм­рэ литературэхэмкIэ егъэ­джакIуэхэр гъэхьэ­зы­ры­ныр, нэгъуэщI куэди». 
Урысей Федерацэм ис лъэпкъ мащIэхэр зыгъэпIейтей Iуэхугъуэ зыбжанэ зэIущIэм къыщиIэтащ Дуней­псо Адыгэ Хасэм и президент Сэхъурокъуэ Хьэутий. Абы жиIащ анэдэлъхубзэр ­хъумэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрми, Урысейм и нэгъуэщI хэгъэгухэми лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIыр, иджыри зэфIэгъэкIыпхъэу щы­Iэр зэрымымащIэр.
- Сэ япэу зи гугъу сщIынур зэрырагъаджэ тхылъхэмрэ пособиехэмрэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр къапщ­тэ­мэ, анэдэлъхубзэхэр зэ­рырагъэдж тхылъу 92-рэ, пособие 50 къыщагъэсэбэп. Ауэ абыхэм ящыщ зыи къэралым щагъэбелджы­лахэм хэткъым. Ар абы ­хэдгъэхуэн папщIэ Москва идогъэхь, ар зыхуей хуэзэу къапщытэн папщIэ щIыналъэхэм щыIэ IэщIагъэлIхэм я деж кърагъэхьыж, зэ­рыгурыIуэгъуэщи, дэ ди бюджетымкIэ а тхылъхэр къытхудэгъэкIыркъым, - жиIащ Сэ­хъурокъуэм. 
А Iуэхур нэхъ тыншу зэры­зэфIахын Iэмал гуэр къагупсысыну зыхуигъэзащ Сэхъурокъуэм УФ-м щIэныгъэ зэгъэгъуэтынымкIэ и ми­нистрым икIи жиIащ дэ зэ­ре­дгъэ­джэну тхылъхэр зэхэ­зыгъэувэфын е къэзып­щы­тэн IэщIагъэлIхэр, щIэныгъэ центрхэр, университет, гуманитар  институт дызэ­риIэр, абыхэм уи дзыхь ебгъэз зэрыхъунур. Адыгэ литературэм и классик, иджыб­лагъэ «Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къы­зыхуагъэфэща МэшбащIэ Исхьэкъ, балъкъэр цIыхубэ усакIуэ Зумакуловэ Танзиля сымэ хуэдэхэр комиссэм и тхьэмадэу лэжьэфынущ. 
Сэхъурокъуэ Хьэутий ­къы­хигъэщащ лъэпкъ мащIэхэм я бзэр зэраджын тхылъхэм ехьэлIауэ Президент фондым иригъэкIуэкI лэжьыгъэри, ауэ ахэри хабзэм игъэзэгъэн зэрыхуейр, абы хухахын ахъшэ щIы­налъэ бюджетхэм зэрамыIэр дыщIигъуащ.
- А псом къадэкIуэу, анэ­дэлъ­хубзэхэр езыгъэджын IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырынми гулъытэ хэха хуэщIыпхъэу къызолъытэ, Ольгэ Юрьевнэ къызэрыхигъэщащи, - къыпищащ адэкIэ Хьэутий. - Урысыбзэр яджын папщIэ дэIэпыкъуныгъэрэ шэсыпIэрэ хуэныкъуэмэ, Владимир Владимирович, дэ ди анэдэлъхубзэхэм ­нэ­­хъыбэжу гулъытэ хуэ­щIып­хъэщ. Псом нэхърэ нэхъыщ­хьэр дэIэпыкъуныгъэщ, ар къызэрызэрагъ­э­пэ­щын уна­фэщ. 
Сэхъурокъуэм жиIащ лъэпкъ литературэм дэIэ­пыкъуным, зыхуей бюджет ахъшэр хухэхыным, форумхэр, съездхэр мыхъуу, лъэпкъхэм я тхакIуэхэм защIэгъэкъуэным гулъытэ ­хэха зэрыхуэщIыпхъэр, арын­шамэ, пщэдей анэ­дэлъхубзэмкIэ литературэм идгъэувэн тхыгъэ ды­­зэ­римыIэжынур. 
- Владимир Владимирович, дэ диIэ дунейпсо зэгурыIэныгъэм ипкъ иткIэ, ди лъэпкъэгъухэр щыхэхэс къэ­ралхэм далъэIэсын, я бзэмрэ я щэнхабзэмрэ яхъу­мэжын папщIэ дадэIэпы­къун хуейщ. Абы къыдэкIуэу, ди зэманым хэхэс адыгэхэм урысыбзэри зрагъэщIэну жэрдэм яIэ хъуащ. Иджыри къэс адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ щIэлъэIуамэ, иджы адыгэбзэри урысыбзэри езы­гъэджыфын IэщIагъэлIщ къызыщIэупщIэр, ­ар Израилым (Кфар-Камэ), Тыркум, Иорданием исхэрщ. Ар къэрал политикэми елъытащ, Урысейр Си­рием зэрыкъуэувам, нэ­гъуэщI къэралхэм зэрахущытым теухуауэ къилэжьа пщIэщ, - зыхуигъэзащ Сэ­хъу­рокъуэм къэрал уна­фэщIым.
Сэхъурокъуэ Хьэутий ­УФ-м и Президент Путин Владимир фIыщIэ хуищIащ ди жылэм дзыхь зрагъэз щIалэщIэр ди республикэм и ­Iэтащхьэу къызэригъэ­кIуэ­жам папщIэ, КIуэкIуэ Казбек щхьэкIэ депутат ­72-м зэ­дэарэзыуэ Iэ зэраIэтар, езыр зыдэлэжьа, пщIэшхуэ зиIэу псэуа, лэжьа, ди республикэм и япэ Президенту щыта КIуэкIуэ Валерэрэ Путин Владимиррэ къэрал IуэхукIэ къы­зэрызэдэгъуэгурыкIуар жи­Iащ икIи абы и фэеплъым ноби пщIэ къызэрыхуищIым щхьэкIэ фIыщIэ хуищIащ. 
Сэхъурокъуэм къыхигъэща гугъуехьхэм я Iуэху зы­Iу­тыр къызэхуэсахэм я пащ­хьэ кърилъхьэну Путин Владимир псалъэ иритащ Васильевэ Ольгэ: 
- Хуабжьу мыхьэнэшхуэ зи­­Iэ Iуэхущ узытепсэлъыхьар, Хьэутий Хьэзрит и ­къуэ. Абы дэнэ хэ­гъэгу щыпсэу лъэпкъ мащIэри егъэпIейтей, - жиIащ Васильевэм. - Ныбжьэгъухэ, къэралым игъэбелджыла зэрырагъаджэ тхылъхэр фе­деральнэ бюджетым тхухих сом мелуани 10-мкIэ къэт­щэхуурэ щIыналъэхэм пщIэншэу зэбгредгъэххэращ, фызэрыщыгъуазэщи. Къ­эрал тхылъ тедзапIэ ды­зэримыIэм къыхэкIыу, езы тхылъ тедзапIэхэм жыла­гъуэ, щIэныгъэ, егъэджэ­ныгъэ экспертизэхэр къызэ­ра­гъэпэщри, къыдэгъэ­кIы­ным пыщIа Iуэху псори зэ­фIэкIа нэужь, традза тхы­­лъыр зэрырагъаджэм я бжыгъэм хыдогъэхьэ. Мы Iуэхум куэдрэ ды­тепсэ­лъы­хьащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зэрырагъаджэ тхылъхэмрэ абыхэм я фIагъымрэ къэ­ралым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ди министерствэм унафэ ищIри, тхылъхэм я фIагъыр къыщапщытэ къэ­рал центр ЕгъэджэныгъэмкIэ академием къыщызэIутхащ. Иджы тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIа тхылъхэр эксперт центрым къагъэхьа нэужь, а центрым Къэбэрдей-Балъкъэрым, Санкт-­Петербург, псалъэм папщIэ, я щIэныгъэлIхэм зыхуагъазэ, щIэныгъэ, щIэныгъэ-­методическэ экспертизэ ира­гъэкIуэкIын щхьэкIэ. Мис ар къэрал заказ мэхъу. Абы къыхэкIыу, Хьэутий Хьэзрит и къуэ, дяпэкIэ фи щIэныгъэлIхэри Iуэхум къы­хэтшэнущ, ахэр арэзы зытехъуахэр зэрырагъаджэ тхылъ­хэм хэдгъэхьэнурэ къэ­­ралым и ахъшэкIэ къы­дэдгъэкIынущ. 
Ар дяпэкIэ апхуэдэу дгъэп­сыну ди мурадщ, Владимир Владимирович. 
УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и комитетым и унафэщI, Тэтэрхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ федеральнэ автоно­мием и советым и Iэтащхьэ Гиль­мутдинов Ильдар къы­зэхуэсахэм я пащхьэ кърихьащ икIи къыдаIыгъыну лъэIуащ Урысейм ис лъэпкъ мащIэхэм Iэлыфбейр, пэ­жы­рыт­хэр, нагъыщэ гъэувыкIэхэр къахузэгъэпэ­щы­нымкIэ законым и проектыр. «НобэкIэ къапщтэмэ, лъэпкъ 30-м Iэлыфбей яIэкъым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, тхыбзэншэщ. Мы законыр Правительствэр къыддэIэ­пы­къурэ къыдэкIамэ, хуабжьу Iэмэпсымэ лъэщ хъунут лъэпкъ тхыбзэ дунейм къы­техьэнымкIэ», - жиIащ Гиль­мутдиновым. 
Сенаторым зи гугъу ищIахэм ящыщщ ОТР телека­налым иджыблагъэ хэгъэгухэм ярита эфир зэманыр. Иджы пщэдджыжьымрэ пщы­хьэщхьэмрэ щIыпIэ программэр къыдагъэувэну хуитщ хэгъэгухэр, ауэ ­ОТР-м лъэпкъыбзэхэмкIэ нэтын ягъэхьэзырыну зэры­хуи­мытым къыхэкIыу, уры­сыбзэкIэщ зэрылэжьэнур. Абы къы­хэкIыу Гильмутдиновым къэ­рал Iэтащхьэм и деж нихьэсащ апхуэдэ лицензэ ОТР-м къыхузэгъэ­пэщыным щIы­налъэхэр зэ­рыщIэ­лъэIур. 
УФ-м и Федеральнэ Зэ­хуэсым ФедерацэмкIэ и ­Советым и УнафэщIым и ­къуэдзэ Умаханов Ильяс жиIащ: 
- Кавказыр Iэпкълъэпкъыр зэпызыщIэ псантхуэхэм ­изогъэщхь сэ, мыбы псори зэщIыгъуу гуфIэгъуэхэр ща­Iэт, гугъуехьхэм щапэщIэтщ. ЩэнхабзэмкIэ министрым Налшык щаухуэ Щэнхабзэ уардэунэр и кIэм нэгъэ­сынымкIэ сэбэп хъун ­хуейуэ зэрыжиIар си гуапэ хъуащ. Дэ дыхуэныкъуэщ щIалэ­гъуа­лэр щызэхуэтшэсын апхуэдэ IуэхущIапIэхэм. Пса­­лъэм къыдэкIуэу, Япэ каналымкIэ екIуэкI «Голос» шоум хуэдэ Кавказ Ищхъэрэм къыщызэдгъэпэщ щхьэ мыхъурэ, урысыбзэкIи лъэпкъыбзэхэмкIи уэрэд щыжаIэу?! Е Къэзан ще­кIэкIа WorldSkills чемпионатым хуэдэ, ArtSkills фIэтщу, лъэпкъхэм я IэпщIэлъапщIэ­хэм я зэфIэкI щагъэлъагъуэ зэпеуэ къызэдгъэ­пэщмэ, ехъулIэныгъэ иIэнукъэ?! 
ЕтIуанэу къыхэзгъэщыну сыхуейт лъэпкъыбзэкIэ тхэ тха­кIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ гулъытэ хэха яхуэтщIын зэ­рыхуейр. Ди жагъуэ зэрыхъу­щи, зэдзэкIакIуэхэр диIэжкъым, абы къыхэкIыу ди тхакIуэ ныбжьыщIэхэр яцIы­ху­­ркъым, гулъытэкIэ, сау­гъэт­кIэ дгъафIэркъым.
«Урысейм ис полякхэм я конгресс» федеральнэ лъэпкъ щэнхабзэ автоно­мием и унафэщI Романовэ Галинэ лъэIукIэ захуигъэзащ Путин Владимиррэ Васильевэ Ольгэрэ. Урысей Федерацэм къэралыгъуэ щызимыIэу ис лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэр яджы­жы­ным­кIэ Iэмалхэр къызэрагъэпэщынымкIэ дэIэпы­къуэгъу хъуну. Лъэпкъ-щэнхабзэ автономиехэм ирагъэкIуэкI а лэжьыгъэр, ауэ абыкIэ сэбэп хъун къудамэ УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и министерствэм хэмытмэ, Iуэхухэм пэлъэщынукъым. Къищы­нэ­мыщIауэ, Романовэм къелъытэ, курыт еджапIэхэм анэдэлъхубзэхэмкIэ прог­раммэм и лей егъэджэ­ныгъэ сыхьэтхэр къыщы­зэ­рагъэ­пэщын хуейуэ, абыкIэ министерствэм школхэр ­хуит имыщIауэ сабийхэр щра­гъэ­джэнукъым. 
Путин Владимир зэIущIэм хэтахэм фIыщIэ яхуищIащ икIи къапсэлъам Iуэху пы­у­хыкIа кърикIуэн зэрыхуейр жиIащ. 

НэщIэпыджэ Замирэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


10.12.2019
09.12.2019
05.12.2019
03.12.2019