Эскадроным и командир

1939 гъэм и фокIадэм къэ­хъуар Белоруссием и тхыдэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэт. ЗалымыгъэкIэ зэбграхуа цIыхубэр зэкъуэт ищIыжат абыхэм я щхьэхуитыныгъэм щIэзэуа Дзэ Плъыжьым. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр захуэт, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, псоми ар къагурыIуэркъым.
Зауэ Iуэхум зыхуэгъэхьэ­зы­рыным Совет Союзым щыщIа­дзат 1939 гъэм и фокIадэм ипэжкIэ. А лъэхъэнэм щытыкIэр дуней псоми щыгугъут.
Балъкъыз Хьэсэнбий дзэм ­ираджащ къыщалъхуа Аруан ­районым и военкоматым. Хэку зауэшхуэм и пэ махуэм щегъэ­жьауэ ар псэемыблэжу нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ. 
1941 гъэм и фокIадэм Балъкъызыр щIагъэтIысхьащ Тбилиси щыIэ дзэ унафэщI гупым и курсхэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ ­къиуха нэужь, Хьэсэнбий 816-нэ фочауэ гупым и шу тIасхъэ­щIэххэм я Iэтащхьэу ягъэуващ. А зэманым полкыр Тамань хытIыгу ныкъуэм щыIэт. 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 26-м, жэщу, Хьэсэнбий и дзэр щIыгъуу, Керчь хытIыгу ныкъуэмрэ Феодосиерэ щитIы­сыкIри, зэхэуэ гуащIэхэм хэтащ. 
1942 гъэм и накъыгъэм къы­щыщIэдзауэ 1943 гъэм и шы­щхьэуIу пщIондэ 4-нэ гвардие шу мотомеханизированнэ корпусым и 12-нэ гупым и штабым и унафэщIым и дэIэпыкъуэгъуу ­Балъкъызыр щытащ. Лейтенант нэхъыжь цIэр иIэу, абы и унафэм щIэтащ 4-нэ гвардие шу полкым хэт сэшхуэ эскадроныр. Ар щIыгъуащ Румынымрэ Венгриемрэ щхьэхуит къэзыщIыжахэм. Куэд­рэ уIэгъэ къащIащ, ауэ сыт щы­гъуи и гуащIэ емыблэжу зауэ ­IэнатIэм пэрыувэжырт. 
Запасым щыIэ полковник Сэ­джыхь Хьэзрэтбий Мейкъуапэ къыщыдигъэкIа «Адыгейский полк в боях за Советскую Родину» тхылъым къыщыIуэтащ Балъкъызыр Словакием щыIэу зыхэта зэхэуэ нэхъ гугъухэм языхэз: «Жэуаплыныгъэ ин зы­пылъ къалэн и пщэ далъхьат ­лейтенант нэхъыжь Балъкъыз Хьэсэнбий, зи эскадроныр полкым я нэхъ пашэу щытым… Сеницэ гарнизоным и комендантри яхэту, абыхэм гъэр ящIа нэ­мы­цэхэр полкым къахуат. Къуентхъ папщIэу къэзакъхэм абы ­щыгъуэм къаIэрыхьащ танк. «Дэ му­рад тщIащ а танкымкIэ къалэм дыдыхьэу бийм я тIасхъэр зэдгъэщIэну. Апхуэдэ тегуш­хуэ­ныгъэкIэ эскадрон ещанэм ­щхьэ­хуит къищIыжащ Сеницэ ­къа­лэр», - жиIэжащ иужькIэ езы Балъкъызым. Гупым зэрахьа ­лIыгъэм къыпэкIуэу, лейтенант нэхъыжь Балъкъыз Хьэсэнбий Вагъуэ Плъыжь орденыр къратащ».
1942 гъэм и бадзэуэгъуэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм яу­нэтIащ КавказымкIэ. Дзэхэм унафэ хуащIащ бийр ТIуэпсы бгъэдамыгъэхьэну. Абы щы­гъуэм Балъкъызыр бгым дэ­кIыным хуеджэну курсхэм ягъэ­кIуат. ЕджапIэм къикIыжа нэужь, абы зауэлIхэр хуигъэсащ къуршхэм зауэ хуэIухуэщIэхэр зэры­щрагъэкIуэкIыну Iэмалхэм. Абы мыхьэнэшхуэ иIэт, Кавказ АдрыщIым бийр кIуэцIрымыкIын щхьэкIэ. 
1942 гъэм шыщхьэуIум ТIуэпсы лъэныкъуэмкIэ ди дзэхэр бийм гуащIэу щыпэщIэту хуежьащ икIи зэрыпхъуакIуэхэм я къебгъэры­кIуэныгъэр къызэтрагъэувыIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Кавказ Ищхъэрэм къизэрыхьа нэмыцэхэр Дзэ Плъыжьым ехъулIэныгъэ иIэу иригъэкIуэтын щIидзауэ щытащ 1943 гъэм и щIышылэм икIи бийр ирахужащ. 
1943 гъэм и щэкIуэгъуэм къы­щыщIэдзауэ эскадроным и командиру Балъкъызым къулыкъу здищIэ полкыр ЕплIанэ Украин фронтым хэтащ. Абы и лIыхъу­жьыгъэм къыпэкIуащ Вагъуэ Плъыжь орденитIрэ медаль куэдрэ. 
И дамыгъэхэр зэрыт зы тхы­лъымпIэм щытхащ: «1944 гъэм жэпуэгъуэм и 19-р къыщихьэ жэ­щым Балъкъызыр зыхэт полкым унафэ къыIэрыхьащ Дебреценэ къалэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэр иубыдыну. Лейтенант нэхъыжь Балъкъызым и жэрдэмкIэ, бийр щитIысыкIа щIыпIэм тIасхъэщIэх кIуащ. Эскадроным и командирым и унафэм тету, бийм я щIытIым ахэр щэхуу ебгъэ­ры­кIуэри, зауэлIищ яубыдащ, 9-р яукIащ. «Бзэгу» къахьам къып­къраха хъыбархэмкIэ полкыр нэ­хущым зэрыпхъуакIуэхэм яте­уащ. Топышэхэр къазэрытелъалъэм хуэдэу, Балъкъызым зауэлIхэр тригъэгушхуэу езыр япэ иту хахуэу кIуэцIрыкIырт. Абдежым абы и лъакъуэм топышэ къыщытехуэри, уIэгъэ хъуащ. АрщхьэкIэ абы зауэлIхэр къигъэнакъым, и эскадроныр и пэкIэ ­игъэкIуатэу зэхэуэм хэтащ. А зэхэуэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэу 35-рэ щаукIащ, бийм я автомашинэ, мотоцикл тIурытI къагъэ­уащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ди зауэлIхэм пашэныгъэр а зэхэуэм щаубыдащ».
Хэку зауэшхуэр щиухым, Балъкъызыр Прагэ нэсат. Ар и къулыкъум къыпэрыкIыжащ 1946 гъэм и бадзэуэгъуэм икIи адэжь лъахэм къигъэзэжащ. Хьэсэнбий юрист IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. ВКП (б)-м и обкомым и бюром 1949 гъэм шыщхьэуIум и 5-м ­къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, ар ягъэкIуауэ щытащ Бахъсэн ­районым и прокурору. СССР-м и Прокурор Нэхъыщхьэм 1951 гъэм щIышылэм и 5-м Балъкъызым къыхуигъэфэщащ 2-нэ класс зиIэ юрист цIэр.
Партым и Бахъсэн район комитетым и бюром и унафэкIэ 1952 гъэм мэлыжьыхьым и 30-м къэпщытэныгъэ ирамыгъэкIуэ­кIауэ Балъкъызыр партым къыхагъэкIыжри, и IэнатIэм Iуа­гъэкIауэ щытащ. Абы и щхьэу­сыгъуэу къагъэлъэгъуар и къулыкъур къигъэсэбэпу «Трудовой горец» колхозым гуэдз къы­зэрыIихарт. Балъкъызым а Iуэхур зэхагъэкIыну щIэлъэIури, партым и обкомым къэпщытэ­ныгъэхэр иригъэкIуэкIащ, ауэ зэрагъэкъуаншэм зыри и щыхьэт къыщыщIэмыщым, унафэ къащтар якъутэжащ. А зэманым ирихьэлIэуи Балъкъызыр ягъэ­кIуащ Нагорнэ районым и прокурору. СССР-м и Прокурор Нэхъыщхьэ Руденкэ 1953 гъэм щэкIуэгъуэм и 11-м къыдигъэкIа унафэмкIэ, Балъкъызым къыхуа­гъэфэщащ 1-нэ класс зиIэ юрист цIэр. 1955 гъэм дыгъэ­гъазэм и 9-м Балъкъызыр На­горнэ районым и прокурор къу­лыкъур щхьэщахыжащ, щIыналъэр зэраутIыпщыжам къыхэ­кIыу. Абы и ужькIэ, Хьэсэнбий Бахъсэн районым и прокурорым и дэIэпыкъуэгъуу 1958 гъэ пщIондэ лэжьащ.
Апхуэдэ гъэунэхуныгъэ мытын­шхэм пхыкIащ Хэку зауэшхуэм и ветеран Балъкъыз Хьэсэнбий. Нобэ абы и бынхэр (Владимир, Валерий, Заремэ сымэ) Налшык щопсэу, я адэм и лIыхъужьыгъэм и фэеплъыр яхъумэу. 

СЭРАХЪЭ Александр, УФ-м и Прокуратурэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


18.02.2020
17.02.2020
13.02.2020
11.02.2020