Бещто Хьэмидбий и вагъуэр

Адыгэм и цIэр жыжьэ зыгъэIуа хэкупсэхэм ящыщщ лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа еджагъэшхуэ Бещто Хьэмидбий Му­хьэ­мэд и къуэр. Физико-математикэ щIэныгъэ­хэм я доктор Бещтор дыгъэм и нейтринэр джы­ным­кIэ дуней псом цIэ­­рыIуэ щыхъуа IэщIагъэлI­хэм халъытащ. «ЩIы хъурейм и цIыху пэрыт» цIэ лъапIэр абы хуагъэфэщауэ зэрыщытари щыхьэт тохъуэ а адыгэ еджагъэш­хуэм бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэм, сыту жыпIэмэ апхуэдэ пщIэ лъагэ зы­фIащхэр зи IэнатIэм ехъулIэныгъэ къы­зэрымыкIуэхэр щызыIэрызыгъэхьэфа IэщIагъэлI щыпкъэхэращ. 
Бещто Хьэмидбий Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм 1943 гъэм и накъыгъэ мазэм къыщалъхуащ. Жылэм дэт курыт школым щыщIэса илъэсхэм щIалэ цIыкIур дихьэхат ­математикэ, физикэ предметхэм. Абы гу лъамытэу къэнакъым Хьэмидбий и егъэджакIуэхэми. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха щIалэщIэр ахэращ нэхъри тезыгъэгушхуар и щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну. 1961 гъэм Хьэмидбий лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и физикэ къудамэм. Зэрихабзэу, щIалэр фIы дыдэу еджэрт, жылагъуэ Iуэхухэми хуэжыджэрт. А лъэхъэнэм яубзыхуакIэт СССР-м хыхьэ лъэпкъ республикэхэм папщIэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным теухуа программэр. Абы ипкъ иткIэ Москварэ Ленинградрэ дэт еджапIэ нэхъыщхьэ цIэрыIуэхэм еджапIэ ягъакIуэрт щIыналъэ университетхэм курсищыр фIы дыдэу къэзыуха студентхэр. КъБКъУ-м и физикэ факультетым и студент нэхъыфIхэм халъытэ Бещто Хьэмидбий ­хуагъэфэщат апхуэдэ пщIэр. ФIыхэм я фIыж щIалэм 1964 гъэм Iэмал игъуэтащ Ломоносовым и цIэр зезыхьэ Москва къэрал университетым еджэным щыпи­щэну. ЩIалэгъуалэм ящыщ куэд зыщIэхъуэпс насып джэшыр апхуэдэу и Iэрылъхьэ хъуат Хьэмидбий. 
МКъУ-р ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Бещтор щIэтIысхьащ а еджапIэ нэхъыщхьэм и аспирантурэм. Зэреджэм хуэдэурэ, абы лэжьэн щыщIидзащ КъБКъУ-м икIи 1972 - 1990 гъэхэм абы щыIащ, физикэмкIэ лекцэ купщIафIэхэм студентхэм къахуеджэу. 1974 гъэм ирихьэлIэу Хьэмидбий утыку ирихьащ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ и япэ къэхутэныгъэ иныр: «Унитарно-симметричное обобщение статистической теории множественного образования частиц» фIэщыгъэр зиIэ а лэжьыгъэм щIэныгъэлI ныбжьыщIэм къыщызэщIикъуэжат дыгъэ, хьэрш бзийхэм къабгъэдэкI къарухэм ехьэлIауэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ куэд зэлэжь а унэтIыныгъэм ноби хэлъщ нэсу джа мыхъуа Iыхьэхэр, дауи, арщхьэ­кIэ Бещтом къихута щэхухэм мыхьэнэ­шхуэ яIэу къыщIэкIащ а зэманым. 
Университетым зэрыщыIэм хуэдэу, Бещтор ирагъэблэгъащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Ядернэ къэху­тэныгъэхэмкIэ и институтым къепхауэ лажьэ Бахъсэн нейтринэ обсерваторэм икIи 1997 гъэ пщIондэ абы щылэжьащ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу. Бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, зэфIэкI лъагэхэмкIэ, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэ инхэмкIэ къэралым цIэрыIуэ щыхъуа IэщIагъэлIыр ирагъэблагъэу хуежьащ физикэмкIэ союзпсо, дунейпсо зэхыхьэ инхэм. Абыхэм я утыку мы­зэ-мытIэу доклад куп­щIафIэхэр, хьэлэмэтхэр щищIащ Бещтом. А щIэныгъэ зэIущIэхэм къы­кIэлъыкIуэу къыдагъэкIыж хабзэ журналхэм ихуэрт адыгэ еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр. 
1992 гъэм ди хэкуэгъу щIалэр ирагъэблэгъащ Ядернэ къэхутэныгъэ­хэмкIэ институт зэгуэту (ОИЯИ) Дубнэ къалэм (Москва область) дэтым. Къыхэгъэщыпхъэщ ап­хуэдэ щIэныгъэ IэнатIэ лъэрызехьэу дуней псом щыIэр куэд зэрымыхъур: Дубнэ щы­лажьэм хуэдэу цIэрыIуэщ Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ Швейцарием и Женевэ къалэм щыIэ европэпсо центрыр. А IуэхущIапIэм щыIэу Бещтор елэжьащ хьэрш, дыгъэ бзийхэм ехьэлIа къэхутэныгъэхэр зэфIэхыным. Абыхэм япкъ иткIэ Хьэмидбий и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу пщIы бжыгъэхэр. Ахэр щытрадзащ ди къэралми хамэ щIыпIэхэми къыщыдэкI щIэныгъэ журналхэм. Абыхэм яфIэхьэлэмэту щыгъуазэ зыщыхуащIырт Канадэми, США-ми, Япониеми, нэгъуэщI къэрал куэдми я еджагъэшхуэхэм, физик цIэрыIуэхэм икIи тхыгъэ хьэлэмэтхэмкIэ зыкъыпащIэрт адыгэ щIэныгъэлI щыпкъэм. Абыхэм Бещтом къыхуагъэхь тхыгъэхэм зэритымкIэ, Дубнэ щыIэ институтым хьэрш бзийхэм я ­физикэм теухуауэ абы щригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм арэзы техъуэрт икIи ­къалъытэрт ахэр физикэмкIэ дунейпсо щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэу. 
ЗэфIиха апхуэдэ къэхутэныгъэ хьэлэ­мэтхэр и лъабжьэу, Бещто Хьэмидбий 2012 гъэм утыку ирихьащ иужькIэ щIэуп­щIэшхуэ зиIа, щIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызыгъуэта и доктор диссертацэр, «Смешивания (осцилляции) нейтральных мезонов и нейтрино и проблема солнечных нейтрино» цIэр зиIэр. А къэхутэныгъэ купщIафIэр ноби я стIолыщхьэм телъщ физик цIэрыIуэ куэдым, абы къыщыхьа гупсысэхэр я лэжьыгъэщIэхэм къыщагъэсэбэп зэпыту. 
Псори зэхэту къапщтэмэ, Бещто Хьэмидбий и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м нэс, монографие щхьэхуэхэри хэту. Абыхэм къызэщIаубыдэ дыгъэ бзийхэм епха Iуэхугъуэ куэд. Къапщтэмэ, къыщыгъэлъэгъуащ къызэ­рыгуэкI Iыхьэ жьгъейхэр псынщIэ дыдэу, напIэ дэхьеигъуэм, километр мин 300-м нэс псынщIагъ яIэу нэгъуэщI пкъыгъуэ­хэм зэрыпхыкIыф щIыкIэхэр, нейтринэм епха нэгъуэщI Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэр. 
Дыгъэмрэ вагъуэмрэ япкърылъ нэхугъэм, я бзийхэм я нурым хуэбгъадэ цIыхугъэ лъагэрэ гу къабзэрэ бгъэдэлъащ Бещто Хьэмидбий. Къыхуиухар арати, илъэс 73-м иту ар дунейм ехыжащ, ищIэну и мурада псоми хуэнэмысауэ. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъа щIэныгъэлI щыпкъэм и фэеплъыр сакъыу яхъумэ абы къыщIэна и унагъуэм, и Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм, иужьрейуэ, 2016 гъэ пщIондэ щылэжьа РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ и институтым и IэщIагъэлIхэм. Бещто Хьэмидбий Мухьэмэд и къуэм, дыгъэм и щэхухэм я къэхутакIуэ нэсым, ирихьэжьа Iуэхухэр кIуэдакъым: ахэр ягъэкIуатэ щIэныгъэлIым иужь ­къиува и гъэсэнхэм.

ЖЫЛАСЭ Маритэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ