Сытым дрищIыс, адыгэбзэр тфIэкIуэдмэ

Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу

Урысей Федерацэм щIэ­­ныгъэ нэхъыщхьэ щра­гъэгъуэт и IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэ­­бэрдей-Балъкъэр рес­­­публикэхэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэ­жьакIуэ, филологие щIэ­ныгъэхэм я доктор, профессор, а псом нэм­ы­щIыжкIи, КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт, ЩIДАА-м и академик, Къандурым и цIэр зе­зыхьэ дунейпсо саугъэ­тым и лауреат БакIуу ­Хъанджэрий и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу.
БакIуур Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Жьакуэ (Алъэсчырей) адыгэ жылэм 1940 гъэм фокIадэм и 17-м къыщалъхуащ. Абы дэт пэщIэдзэ школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, еджэным щыпищащ Черкесск дэт интер­натым, иужькIэ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым. Студент илъэсхэм къыщыщIэдзауэ къэхутэ­ныгъэхэм дихьэхыу щIэзыдза щIалэщIэр адыгэ литературэм и зэхэлъыкIэм, зыужьыкIэм кIэлъоплъ, куууэ щыгъуазэ зыхуещI, абыхэм ехьэлIа щIэныгъэ лэжьыгъэхэри зэфIихыу хуожьэ. 1969 гъэм БакIуур щIотIысхьэ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием Дунейпсо ли­тературэмкIэ и институту М. Горькэм и цIэр зезыхьэм и аспирантурэм. 1973 гъэм ирихьэлIэу Хъанджэрий ­игъэхьэзыращ икIи Москва щыпхигъэкIащ «Адыгэ лъэпкъхэм я литературэмрэ абы щIэгъэхуэбжьауэ зэрызиужьымрэ» фIэщыгъэр зиIа и кандидат лэжьыгъэр. 
Хуабжьу хьэлэмэтщ БакIуум и доктор диссертацэри. Адыгэ усыгъэм и лъэпкъ фащэхэм, нэщэнэхэм ятеухуа а къэхутэныгъэр дунейм къытехьащ 1995 гъэм, абы пщIэшхуэ щиIэщ щIэныгъэ дунейм. 
Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым илъэс 32-кIэ щылэжьащ Хъанджэрий. А зэманым къриу­быдэу ар пэрытащ жэуаплыныгъэ ин зыпылъ IэнатIэ зыбжанэм: егъэджакIуэ нэхъыжь, доцент, кафедрэм и унафэщI, филологие факультетым и декан, филоло­­гие институтым и директор. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэ­ры­мытами, БакIуур лэжьащ ныкъусаныгъэншэу, Iуэхур иригъэфIакIуэу, зригъэужьу. 
2004 гъэ лъандэрэ Хъанджэрий IэщIагъэлI нэхъыщхьэу щолажьэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэ­ныгъэхэмкIэ и институтым. Абы зэры­щы­лажьэм хуэдэурэ, БакIуум и къалэмыпэм къыщIэкIащ лъэпкъым хуэгъэзауэ мыхьэнэшхуэ зиIэ тхылъ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «IутIыж Борис: усакIуэ, тхакIуэ, драматург» (2010), «ГушыIэмрэ ауанхэмрэ адыгэ литературэм къызэрыхэщыр» (2010), «Творческэ мыхьэ­нэмрэ лъэпкъ нэщэнэхэмрэ МэшбащIэ Исхьэкъ и ­усыгъэхэм къазэрыхэщыр» (2019), нэгъуэщIхэри.
БакIуур ноби жыджэру лъэпкъым хуолажьэ. И гу­рыгъу-гурыщIэхэмкIэ, и гукъэкIыжхэмкIэ къыддэ­гуашэмэ ди гуапэу, дэ абы зыхуэдгъэзащ.
- Хъанджэрий, уи ныбжьыр здынэса лъагапIэм «укъеплъыхыу», уи сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ нэхъ гукъинэж пщыхъуахэм, зыми хыумылъхьэу плъагъу уи къуажэм  я гугъу ди газетым еджэхэм ­къахуэпщIамэ ди гуапэт.
- Псом япэу, уи ныбжьыр уи зыIыгъыкIэм, уи щытыкIэм къеIуатэ - и сабиигъуэм деж и пIэм имызагъэу ­къежыхь цIыхум, балигъ хъуар упщIэ хэIэтыкIам ещхь мэхъу, жьы хъумэ - упщIэ нагъыщэм хуокIуэж. Сэ сы­зэрыхьа ныбжьым теухуауэ Къэзанокъуэ Жэбагъы жиIам щIыбгъун щыIэкъым. Абы къилъытащ жьыгъэр «пэщащэ зэману». Ар фIыуэ хуокIуэ кабинетхэм къыщIэна щIэныгъэлIхэм, бзэр, литературэр, тхыдэр къэзы­хутэхэм. Сэри «сыпэщэщэнщ» си къару къихьыху.
МыдэкIэ, си къуажэм теухуар япэ изгъэщмэ нэхъ сфIэигъуэщ, абы зэ­реджэри Жьакуэщ. Ди къуажэм Алъэс­чырей, Къубатей цIэхэр зэрихьэу щытащ. А фIэщыгъэхэр, си унагъуэцIэ БакIуу псалъэри хэту, Къэбэрдейм щызекIуэркъым. Архивхэм си унэцIэр зэхуэмыдэу къыщокIуэ: Боку, Паку, Бакуов, Баку. 1914 гъэм къыщыщIэдзауэ «Баков» жытIэу урысыбзэкIэ дотх. Урыс писарь къэс зэрызэхахым хуэдэу ятхырт адыгэ унэцIэхэр. Щыуагъэм удэкIуэтэнт, ауэ урысыбзэкIэ къарыкI мыхьэнэм щигъэпуди къэхъурт адыгэ унэцIэр. Псалъэм папщIэ, илъэсищэ бжыгъэкIэ фадэмэ къы­зы­щIимыхьа адыгэ лъэпкъ хъарзынэр «Алкашев» хъуат.
Жьакуэ къуажэр нобэ Къэрэшей-Шэрджэсым и Инжыдж псым и ижьы­рабгъу Iуфэм Iусщ. Абы щып­сэу­хэр Къэбэрдейм 1821 гъэм икIахэм къа­техъукIащ. Къуажэм цIыхуу дэсыр минитIым тIэкIу щIигъуу аращ, ауэ щIэныгъэхэм я доктору, кандидату, спорт­смен цIэрыIуэу, художникыу, артисту къыдэкIахэр къэплъытэмэ, абы къы­зэринэкIащ адыгэ къуажэшхуэ куэд.
Зыбжанэм я цIэ къисIуэнщ: кином, театрым я артист гъуэзэджэ Акъ Мухьэрбэч, уэрэджыIакIуэ, УФ-м и цIыху­бэ артист Гъуэт Хъусин, абы и ­къуэ, композитор Гъуэт Аслъэн, уэрэ­джы­IакIуэ, илъэс пщыкIуплIым иту Къэрэшей-Шэрджэсым щIыхь зиIэ и артисткэ хъуа Мамхэгъ Иннэ, сурэтыщI Акъ Исмэхьил (и къуитIри и малъхъэри Урысейм и художникхэм я союзым хэтщ), физик цIэрыIуэ, УФ-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща Бэвыж Му­хьэмэд, Урысей щэнхабзэм и фондым и вице-президент БакIуу Альберт, Урысейм и Къэзыбж палатэм и къудамэм и унафэщI, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Хьэщыкъуей СулътIан сымэ. Спортым и лъэныкъуэкIэ, псом хуэ­мыдэу еджакIуэхэм, щIалэгъуалэм я ехъулIэныгъэр къапщтэмэ, жьакуэ­дэсхэм къапэхъун щыIэу си гугъэкъым. Ди къуажэм дэт курыт еджапIэм атлетикэ псынщIэмкIэ и командэр совет зэманым ятекIуэрт Москва, Ленинград ­къалэхэм, Куржым, Украинэм щыщ спортсменхэм. Абыхэм ятеухуа тхыгъэ щхьэхуэ щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ ислъхьэнуи си мурадщ.
Дэтхэнэ цIыхуми къыщалъхуа щIы­пIэр зэрилъагъум хуэдэу, сэри фIыуэ солъагъу си Жьакуэ жылэжьыр. Абы сыщапIащ, сыщеджащ, срогушхуэ, сроин. Ар нэхъыфIыжу сэзыгъэлъа­гъуу иджыри зы щхьэусыгъуэ щыIэщ: къуажэдэсхэм я щIыхуэ стелъщ. Зауэ зэманым илъэсищым ситу сыкIуэдауэ щытащ. Си Iыхьлы хъыджэбз цIыкIу гу цIыкIукIэ къетшэкIырт. ЗэрыжаIэжамкIэ, зыгуэр къызэIунщIри сакъыкIэры­хуащ, хьэ бзаджэ къызбгъэдэлъэдами сигъэгужьеящ. Сытми, зызгъэгусэри, губгъуэм щыIэ си анэм деж сежьащ. Ар здэщыIэр сщIэжыртэкъыми, ­къуа­жэкIэмкIэ сунэтIащ. Къуажэр къы­зэзнэкIащ, Iуащхьэхэри, къуэхэри, псы цIыкIу гуэри зэпызупщIащ. Хьэ­гъун­дыкъуей жылэм удэплъэу, бжьэ­пэм деж сыгъуэлъри сыжеящ.
Къуэшхуэм и лъабжьэм щыхъущIэрт Инжыдж псы къиуар. Сыкъызэщыу хуэдэу щыхъум хьэ сурэт слъэгъуауэ къысщохъуж. ЗэрыжаIамкIэ, ар ды­гъужьт,­ насып сиIэти, жьыр дыгъу­жьым и лъэныкъуэмкIэ емыуамэ, мэ­кIэ сыкъигъуэтагъэнкъым.
Си анэр губгъуэм къикIыжри, гъыуэ къуажэ советым кIуащ. А пщыхьэщ­хьэм районым къулыкъущIэ гуэр къикIауэ къуажэдэсхэр зы Iуэхушхуэ гуэркIэ зэхуишэсырт. Сабий кIуэдауэ къыщищIэм, унафэ къахуищIащ: «Зи лъэ вакъэ изылъхьэр фежьи, къэвмы­гъуэтауэ фыкъемыкIуалIэ», - жери. Жэщ псом хэт лъэсу, хэт шууэ, хэти гу зэщIэщIакIэ сыкъалъыхъуащ, псы­хъуи, къуэи, джаби, мэзи къамыгъа­нэу, фонархэр яIыгъыу, мафIэхэр ящIу. Си адэ къуэш Хьэжысмелщ сыкъэзыгъуэтыжар, си адэшхуэм и адэшхуэ БакIуу Алий и цIэр зезыхьэ «БакIуу мэзым» деж сыщылъу. СыздэщыIэр и псэм ищIами ярейт абы. Хьэжысмел си хъуреягъыр башыпэкIэ къитхъыхьащ, тхьэлъэIу гуэр къибжри, щэхуу къызэджащ. ЗэрыжиIэжамкIэ, сыкъыщылъэтри и Iэп­лIэм сыкъихутащ. Сэ сщIэжыр мащIэщ, ауэ си нэгу къыщIохьэж сызэIэпахыурэ сыкъы­зэрахьыжар, щIыIэм иса си лъэгуа­жьэр зэрыузар. ГъуэлъыпIэм сису цIыхухэр схузэблэкIырт, си бгъуитIымкIэ IэфIыкIэ зэи сымылъэгъуахэри яхэту щылът. Сыкъэзыгъуэтыжа Хьэжысмел жиIауэ ягъэхъыбарырт: «Мы цIыкIум дигъэлъэгъуащ зекIуэлI ехьэжьа зэрыхъунур». Сэри абы лъандэрэ щIыпIэ куэдым сихьащ. 
НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ дыIэбэнщи, си сабиигъуэр «зауэм и бын» зыфIаща щIэблэм яшэча гугъуехьхэм къащхьэ­щыкIыркъым. Си адэр зауэм 1942 гъэм Сталинград деж щыхэкIуадат. Си анэ Щамхъани бынищ дыкъыхуэнат: си шыпхъур, си къуэшыр, сэ. Абы унагъуэ Iуэхури, колхоз лэжьыгъэри игъэзащIэрт. Ди анэм диным фIыуэ хищIыкIырт, илъэситху фIэкIа мы­хъуауэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ ефэндышхуэ гуэрым иригъэджат. ­КъурIэныр гукIэ ищIэрт. Къуажэдэсхэм цIэ лейуэ «ЖанцIыкIу» къыфIащат. А зэман хьэлъэм губ­гъуэм, гъуэгу ­Iуфэхэм ху кIэсыж къыщифыщIырти, мэжаджэ дигъэшхырт ди анэм, мэзым зэ, зэрыджэ, хьэцыбанэ къыщыпичырт. Пэгун нэщIу плIы здихьырт, абыхэм из хъуху къыпичырт мэзым щигъуэт пхъэщхьэмыщхьэхэр. ПэгунитIыр зыкъомрэ къихьырт, ­игъэувырти, игъэзэжырти, адрей тIур къигъэIэп­хъуэрт. Ахэр урыс станицэм щыIэ бэзэрым, километр тIощIкIэ тпэ­жыжьэм ишэрти, ищэрт. Хьэцыбанэр игъэгъурт, аптекэм ярищэт. Университетыр къэзухауэ 1969 гъэм Москва аспирантурэм сыщыкIуэм хьэцыбанэ гъэгъуауэ килограмм 200 аптекэм ирищэри, къыщIэкIар къызитат. И ныбжьыр хэкIуэта нэужьи хьэблэ нысащIэхэр зэзэмызэ мэзым здишэрт, ауэ абыхэм яхуэшэчыртэкъым лъагапIэм дэкIын­ри, хьэцыбанэр, зэр къыпы­чынри, хьэ­лъэр километр зытIущкIэ къэхьыжын­ри. 
Гугъуехьым цIыхум и гъащIэр кIэщI ищIыркъым. Си анэр Шэрджэсым щыIэ Зеикъуэ къуажэм щыщ ­Аб­д­окъуэхэ яйщ. Унагъуэм зэшып­хъуиблрэ зы щIалэрэ яIати, щIалэ закъуэр зауэм хэкIуэдащ. Зэшыпхъуи­блым щыщу зы закъуэщ илъэс бгъущIым нэмысар, тIур илъэсищэм щхьэ­дэхащ. Си анэр илъэс 94-кIэ тхуэп­сэуащ. Гъаблэри гугъуехьри зымылъэгъуа абы­хэм зыри яхэтакъым.
Псом нэхърэ нэхъ гугъу ехьащ зи щхьэгъусэхэр зауэм хэкIуэдахэмрэ абыхэм я бынхэмрэ. Сэри сащыщщ афэ вакъэ, къэбэрдейхэр гуэншэрыкъ­кIэ зэджэр, шабий илъу къезыхьэкIахэм, аму, андэгурэ, хьэбжьыныху, шыпсыранэ, джэдхъурсанэ, щхъырыб, къатхъэнсулыкъу тхьэмпэ зи шхыныгъуэ хъуахэм. ГъэщIэгъуэнщ а «зауэм и бынхэм» егъэлеяуэ цIыху цIэрыIуэ куэд къазэрыхэкIар. Зыбжанэм я цIэ ­къисIуэнщ: МэшбащIэ Исхьэкъ, Къуиикъуэ Налбий, Щхьэлахъуэ Iэбу, ШащIэ Казбек, Джарым Аслъэн, Бырсыр Батырбий, ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий, Хъунэгу Рашид, Мамий Руслан, Пэнэф Увжыкъуэ, ХьэкIуащэ Андрей, Къумахуэ Мухьэдин, КIуэкIуэ Валерэ, Нало Заур, Нэхущ Iэдэм, Нэхущ Заурбий, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, Гъут Iэдэм, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Хъупсы­рокъуэ Хъызыр, Темыр Умар, Нэхущ Мухьэмэд, Дыгъужь Къурмэн, Бэчыжь Лейлэ, Бемырзэ Мухьэдин. Ахэр куэд дыдэ мэхъу. Сэ зи цIэ къисIуар литературэм, щIэныгъэм пыщIа къудейхэрщ.
- Ущеджа щIыпIэхэм ятеухуауэ сыт уигу къина? Нобэ щIэныгъэ зэрыратыр сыткIэ къыщхьэщыкIрэ фэ фы­зэрырагъэджа щIыкIэм?
- Сэ Жьакуэ а зэманым дэта илъэсибл еджапIэр къэзухащ, абы иужькIэ курыт щIэныгъэ щызэзгъэгъуэтащ зауэм хэкIуэдахэм я бынхэм щхьэкIэ Черкесск къыщызэIуаха интернатым. Иджыблагъэ Жьакуэ еханэ классыр къыщызыухахэр иту дэфтэр къысIэ­щIыхьати, зы Iуэху згъэщIэгъуащ: ди классым цIыху 28-рэ щIэсати, 1937 гъэм къалъхуахэм къыщыщIэдзауэ 1942 гъэм дунейм къытехьахэм нэс яхэтт. МащIэтэкъым ещанэу, уеблэмэ етхуанэу къыханэжахэр. Уеблэмэ, емы­джэфхэр «первэныкъуэ» жыхуаIэ клас­сым къыханэжырт. Нобэ апхуэдэ щыIэ? МащIэт тху защIэ зыхуагъэувхэри.
Жьакуэ еджапIэр сабиигъуэм и зэманти, фIыкIэ сигу къинэжащ, егъэджакIуэхэри ди адэ-анэм пэтлъытырт. Дызэранамэ, я Iэр къыщыттехуи къэхъурт, ауэ зыдгъэгусэ ди хабзэтэкъым.
Интернатым махуэ ныкъуэкIэ дыщеджэрт, абы иужькIэ ди гъэсакIуэхэм я нэIэм дыщIэту унэ лэжьыгъэхэр дгъэ­хьэзырырт. Дахуапэрт, дагъашхэрт. Ди егъэджакIуэхэр щIыпIэ зэхуэмыдэхэм кърашат, щIэныгъэ куу зиIэхэт. Адыги, урыси, абази, нэгъуеи, къэрэшеи, осетини дызэхэст. Псори дызэрыIыгът, еджэнымкIи спортымкIи къалэ псом ды­щыпашэт. Ар къэзыухахэм цIыху цIэрыIуэ куэд къахэкIащ.
Ди университетым дыщезыгъэджахэм ящыщ куэд, ХьэкIуащэ Андрей я пашэу, ныбжьэгъу къытхуэхъужахэщ. Абыхэм ящыщт Сокъур Мусэрбий, Нало Ахьмэдхъан, Щэрдан Iэбу, Иуаныкъуэ Нурбий сымэ. ЩIэныгъэм нэмыщI абыхэм щапхъэ дахэ куэд дагъэлъа- гъурт. ЦIыху хэтыкIэм, зэхущытыкIэхэм ехьэлIа хабзэ дахэхэм дыхуагъасэрт, адыгэбзэм, литерату­рэм я IэфIыр нэсу зыхыдагъэщIащ. Зи цIэ къисIуахэм 60 - 70 гъэхэм ирагъэджа студентхэм къахэкIащ лъэпкъыр зэрыгушхуэ усакIуэ, тхакIуэ, щIэныгъэлI куэд.
Москва дэт, Дунейпсо литературэ инс­титутым и аспирантурэм сыщеджэну си насып къихьащ. Абы литературэр къызэрахутэ Iэмалхэр щыдагъэщIащ, щIэныгъэм куууэ дыщыхашащ. А еджа­пIэм сыщыщIэтIысхьэм зы гъэ­щIэгъуэн слъэгъуат. Зы ныкъуэкъуэгъу сиIэт. Зи псалъэр пхыкI гуэрхэр абы щхьэкIэ елъэIуахэт экзамен дэзыгъэтхэм. Ар къыщысщIар иужькIэщ. Псори зэгъусэу дагъэтIысри, зыдгъэхьэзыра нэужь, зыри щIамыгъэкIыу жэуап дагъэтащ. А щIэлъэIуари, республикэхэм ящыщ зым министру щылэжьа гуэрти, «къыпрагъэхри», цIыхуих дащтащ. Си фIэщ хъуркъым мы ди щIыналъэхэм апхуэдэ пэжагъ куэдрэ къыщыхъуу.
- ЕджапIэхэм я гугъу щытщIкIэ, зы упщIэ сиIэт: уи щIалэгъуэм студентхэм, аспирантхэм щIэныгъэ зэрырагъэгъуэту щытамрэ нобэ ар зытетымрэ сыткIэ зэщхьэщыкIрэ?
- Ар зэбгъапщэмэ, «шумрэ лъэсым­рэ» нэмысыпами, куэдкIэ зэщхькъым. Ди зэманым институтхэм, университет­хэм апхуэдиз ящтэртэкъым, къыхахыр фIыуэ еджахэрт. Ахэр псори пщIэншэу ирагъаджэрт. ЛъэIукIэ, IулъхьэкIэ щIагъэтIысхьэхэр мащIэ дыдэт. Нобэ конкурсхэр мащIэ хъуащ, уеблэмэ къащ­тэну бжыгъэр нэсу щахуримыгъэкъу къудамэхэри щыIэщ. ЩIалэгъуалэм я нэхъыбэм зыхуеджэну къыхахыр экономист, юрист IэщIагъэхэрщ. Ди къэ­ралым экономист куэдыIуэ егъэхьэ-зыр, ауэ ди экономикэр яхуэгъэлажьэркъым. Псори уна­фэщI хъуну хуейщ. 
Нобэрей еджакIуэхэр щIохъуэпс мылъкушхуэ зыбгъэдэлъ, прокурор, къулыкъущIэ хъунхэу. Зыри хуейкъым я пщIэнтIэпскIэ лэжьэну. Уеблэмэ, къохьэлъэкI еджэнри, хуейкъым Iущ хъуну. «ГуащIэрыпсэу» псалъэр къэдгъэ­сэбэпыжкъым. ЕкIэкIуар егъэджэныгъэ закъуэркъым, щIэныгъэ-къэху­тэныгъэм и Iуэхури щIагъуэкъым. 
Совет зэманым СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием зэфIэкIышхуэ иIэт, абы къэрал псор зыдэплъей щIэ­ныгъэ-къэхутакIуэ институт хэтт, бзэм, литературэм, тхыдэм, физикэм, экономикэм, нэгъуэщI щIэныгъэхэм хухэхауэ. Абыхэм я унафэм, я жьауэм щIэтт автономие къэскIэ къыщызэрагъэпэща щIэныгъэхутэ институтхэр. А системэр ещхьт нобэ «вертикаль власти» жыхуаIэу ди политикхэм яухуам.
А зи гугъу тщIы бзэ щIэныгъэм, литературэм теухуа ищхьэ институтхэр Москва дэтт. А системэр лъэлъэжащ иужь зэманым. Иджы аспирантхэр щагъэхьэзыр республикэ къэс. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ЩIэныгъэхэмкIэ академием и аспирантурэхэр къэзыухахэр егъэпщэгъуейщ нобэ ди щIыналъэхэм щагъэхьэзырхэм. Сэ си нэгу щIэкIащ а Iуэху зехьэкIитIри, ахэр зэщхьыххэкъым зэреджэ программэкIи, я экзаменхэм я ткIиягъкIи. Си псалъэхэм щыхьэт техъуэу, зи гугъу сщIы академием щеджа щIэныгъэлI зыбжанэм я цIэ къисIуэнщ: Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Дзэмыхь Къасболэт, Къэжэр Валерэ, Бетрожь Руслан, Къущхьэ Хъусен, БищIо Борис, Дзыгъуэнэ Ритэ, Иуан Зэуал, Гъут Iэдэм, Хъупсырокъуэ Хъызыр, Тхьэгъэзит Юрэ сымэ.
Гуманитар щIэныгъэм телэжьа ­нэ­гъуэщI еджагъэшхуэхэми я цIэ къи­Iуап­хъэт, ауэ сэ зи гугъу сщIахэм адыгэ тхыдэм, бзэм, литературэм хэлъ­хьэны­гъэшхуэ зэрыхуащIам шэч къытехьэ­гъуейщ. Абы къакIэлъыкIуа щIэблэм, Совет Союзыр лъэлъэжа нэужь утыкум къихьа щIэныгъэлIхэм апхуэдиз яхузэфIэкIауэ къыщIэкIынкъым. Ар зи лажьэр къэралым и щIэныгъэ академием унафэ зэрырамыгъэщIыжырщ, академием и институт пашэхэм ди аспирантхэр зэрыщамыгъэхьэзыры­жырщ, щIэныгъэм елэжьхэм я улахуэм щIалэгъуалэр зэрыIуигъэщтырщ. Япэм тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм я IэдакъэщIэкIхэр къыщытрадзэкIэ гонорар хъарзынэ иратырт. Иджы уи лэжьыгъэр, гугъу узыдехьар къытребгъэдзэн папщIэ уи ахъшэ ептын хуейщ. Хьэдэгъуэдахэщ ар.
- Хъанджэрий, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ уи къэхутэныгъэхэм я гугъу пщIыми, университетым щебгъэджами, уи гуащIэ псор адыгэбзэмрэ литературэмрэ епхьэлIащ. Тхылъ зыбжани къыдэбгъэкIащ, щIэныгъэ журналхэм статья куэди къытребгъэ­дзащ. Хамэ къэралхэми (Тыркум, Иор­данием), Москва, Ленинград къалэхэми докладхэр щыпщIащ. Гуманитар щIэныгъэхэм хуэгъэзауэ адыгэхэр нобэ нэхъ зыгъэгузавэхэр сыт?
- Псом япэ игъэщыпхъэщ адыгэбзэр хъумэныр, абы зегъэужьыныр. Сэ университетым илъэс куэдкIэ студентхэр щезгъэджащ урыс литературэм и Iыхьэ зыбжанэкIэ, хамэ къэрал литературэмкIэ, литературэм и теориемкIэ. Хамэ къэрал литературэм зэман куэд «сфIишхами», нэхъ гугъу дыдэ сезыгъэхьар къыздалъхуа адыгэбзэрщ. Школым адыгэбзэкIэ сыщезыгъэджахэр тхакIуэхэу, усакIуэу Аслъэн Михаил, Кхъуэхъу Цуцэ, Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ сымэщ. Си анэми адыгэбзэр фIы дыдэу ищIэрт. Апхуэдэу щытми, адыгэбзэр егъэджэным нэхъ къыс­техьэлъа хэткъым. Ар сытым къыхэкI­рэ? Адыгэбзэм и тхыдэр щезгъэджым къызгурыIуащ ар. 1920 гъэхэм щегъэжьауэ ди зэманым къэсыху къэ­зыхутахэм къагъэсэбэпари, нобэ къагъэсэбэпри нэхъыбэу урысыбзэщ. Адыгэбзэр уры­сыбзэкIэ къахутэ. Термин къагъэсэ­бэпри - подлежащэм деж къыщыщIэдзауэ точкэм деж щы­щIэкIыжу - уры­­сыб­зэщ, е хамэ къэралыбзэм къыхэкIащ. Iуэхур зэIызыщIэм щыщщ куэд щIауэ зи «модэр» мыкIуэдыж диссертациехэри. УрысыбзэкIэ ятха диссертациехэр пхыбгъэкIын папщIэ статья зыбжанэ къытребгъэдзэн зэры­хуейр, ахэр пщIэншэу къы­зэрыпхутрамыдзэр Iуэхум хэплъхьэж­мэ, хэп­лъэгъуэ дыдэщ. 
Адыгэбзэр хъумэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIах адыгэ газетхэм, бзэм елэжьхэм, хамэ къэрал щыпсэу щIэныгъэлIхэм. Ауэ абыхэм яхэтщ дгъуэта хъуа алфавитым техъущIыхь IэщIагъэлIхэри. Хэт жеIэ латин хьэрфхэмкIэ ди тхыбзэр зэхъуэкIын хуейуэ, хэти къелъытэ хьэрып хьэрфхэр нэхъыфIу. Ауэ, алфавитыр гъэмахуэ, е щIымахуэ щыгъынкъым. Ныкъусаныгъэ гуэр зимыIэ тхыбзи дунейм теткъым. Псоми ящIэ Тыркум щыпсэу адыгэхэр а къэралым щекIуэкI политикэм и жьауэм щIэувэу, латин графикэм я адыгэбзэр трашэну зэрыхэтар. 2003 гъэм абы теухуа щIэныгъэ конгресс ящIат. Абы кърагъэблэгъат Сирием, Иорданием, Тыркум, КъШР-м, КъБР-м, АР-м щыщ щIэныгъэлIхэр. Блэгъуэжь Зулкъарин, БищIо Борис, сэ дызэгъусэу дыхэтащ абы. МахуищкIэ дызэдэуащ, дэ яхуэддакъым латин графикэм ди лъэпкъэ­гъухэр техьэну, абы адыгэ псори нэхъри зэпэжыжьэ дищIынут. Дэ акъылэгъу къыддэхъуат Сирием, Иорданием къикIахэри. Ди Iуэху еплъыкIэм дытетащ 2008 гъэм Иорданием щекIуэкIа конгрессми.
Зэман блэкIам къигъэлъэгъуащ дызэрызахуэр. Сэри тIэкIу «гуащIэу» ди лъэпкъэгъухэм сахэпсэлъыхьами, срогушхуэ си Iыхьэ гуэр ахэр зэрыщыдмыгъэуа Iуэхушхуэм зэрыхэлъым. Ди насыпти, урыс графикэм тетхэщ хамэ къэралхэм щыпсэууэ адыгэ тхыбзэр къэзыгъэсэбэпхэр, еджэным къыхуэушахэр.
Ди къэралым къэдгъэзэжынщи, ди нобэм къегъэув къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ адыгеибзэмрэ зы литературэбзэ щIын хуейуэ. Абы щIэмы­хъуэпс зы адыги щыIэу къыщIэкIынкъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ахэр бзитI хъуащ. Диалект зыбжанэм щыщ зырыз лъабжьэ ящIри, адыгэ литературэбзэрэ къэбэрдей-шэрджэсы-бзэрэ къэхъуащ совет зэманым. КIахэ лъэныкъуэм щыпсэу адыгэхэмрэ къэбэрдейхэмрэ я бзэр зэбгъэдэкI щыхъуар совет зэманым и закъуэкъым. Ар жыжьэ къыщожьэ - Урысейр Екатеринэ и зэманым къэкIуатэурэ, абы ены­къуэкъуа Тыркумрэ Кърым хъан­хэмрэ адыгэхэр зэкъуачурэ къы­зэре­кIуэкIа лъандэрэ. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм Псыжь гъунапкъэ ящIауэ зэкIэлъыкIуэну хуимыту адыгэ­хэр щащIа лъэхъэнэри цIыкIукъым. Совет зэманми, «къуийм и щIыIу гуэрэфу», адыгэхэр автономиеу щым хап­хъащ. Апхуэдиз лъэпощхьэпом къишащ литературэбзэ щхьэхуэ диIэ зэры­хъуар. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм я адыгэбзэр диалектхэм я «IэшрыI» ­хъуащ.
Сыт ди Iэмал? Къумахуэ Мухьэдин итхащ бзитI зэхыхьэу зы литературэбзэ ящIу щапхъэ зэрыщымыIэр. Iэмалу щыIэр зыщ. БзитIым яз къыхэхауэ, псоми яй щIын хуейщ. Ауэ хэт ар къищтэну - еджапIэхэри егъэджакIуэхэри пхуэ­хъуэжыну, республикэ щхьэхуэу щым дыщыпсэууэ, ар къэралым идэну. 
Сэ сызэреплъымкIэ, икIэщIыпIэкIэ щIэгъэхуэбжьэн хуейщ Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм ис адыгэхэм я бзэм зэрызиужьым и хэкIыпIэхэр къэлъы­хъуэныр. Псоми ди зэхуэдэу къэна псалъэхэм я тхыкIэр, я къэпсэлъыкIэр зэтехуэ псалъалъэ щIын хуейщ. ГъэмэщIэн хуейщ дызэрызэщхьэщыкI псалъэхэр. Нобэ бзэм псалъэщIэ куэд къещ­тэ, ахэр къыхокI урысыбзэм, хамэ къэралхэм я бзэхэм. Зэгъунэгъу, зэгурыIуэ дыхъужын щхьэкIэ сыт хуэдэ Iэмалри IэщIыб пщIын хуейкъым, дызэкIэлъыкIуэн, ди щIалэгъуалэр зэрышэн хуейщ. Зы литературэбзэм дыхуэмыкIуэфми, гъэмэщIэн хуейщ щхьэхуэ дызыщIхэр. Бзэм къыхыхьэ терминологиер зэгурыIуауэ щIэныгъэлIхэм я комиссиекIэ къэщтэн ­хуейщ. НобэкIэ псалъэщIэхэр «щхьэж и мэшу» къащтэ, абы и щапхъэр ­гъунэжщ.
Бзэр гъэкъэбзэн хуейщ, ауэ илъэс куэдкIэ цIыхухэр зэса, бзэ куэдым хыхьа псалъэхэр хэбдзу аргуэру н­эгъуэ­щIыбзэм къыхэхакIэ зэпхъуэ­кIыным сыт и мыхьэнэ? «Район» псалъэр адыгэбзэми, урысыбзэми, нэ­гъуэщI куэдми хыхьащ, а бзэхэм «хэгъэрей» щыхъуащ. Ар илъэсищэм нэблэгъауэ къагъэсэбэп тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, еджапIэхэм, IуэхущIапIэхэм. Ар тырку псалъэ «куейкIэ» зэхъуэкIа щIэхъуар сыт? «Адыгэ» ящIащ «культура» псалъэр, дуней псом къыщагъэсэбэпыр, лъэхъэнэ куэд хъуауэ адыгэбзэм хуэлажьэр. Ар зэрызэра­хъуэкIа псалъэм къикIыркъым культурэм и мыхьэнэм и ныкъуи. Апхуэдэ щапхъэхэр мащIэкъым. СфIэкъабылкъым мазэцIэхэри зэрызэрахъуэкIари. Урысей псом лIэщIыгъуэ бжыгъэ ­хъуауэ хамэбзэхэм къыхиха а календарь псалъэ 12-р къегъэсэбэп. Адыгэ жыIэкIэм тедгъэхьэжа мазэцIэхэр ди цIыхухэм яхузэгъэщIакъым, сыту жы­пIэмэ дызэрыс Урысейм и радиоми,  телевиденэми, еджапIэхэми жэщи махуи ди тхьэкIумэм къиIуэр январь, февраль, май терминхэрщ.
Сызэлэжьыр, къэсхутэр литературэр арами, ди псалъэмакъым бзэм нэхъ зыщезгъэубгъуащ. Ауэ, иджыри зы гукъеуэ сиIэщ. Бзэм елэжьхэм ящыщу зыми и гугъу ищIыркъым «орфоэпие» жыхуаIэм - ди псэлъэкIэм. Урысыбзэ псэлъэкIэм куэд щIауэ топсэлъыхь, телевиденэм «Радионяня», «Правильно ли мы говорим», нэгъуэщI нэтынхэр ирегъэкIуэкI, къэхутэныгъэхэри мащIэкъым. «Къэзыжыхь» ударениер къыщагъэлъагъуэ я псалъалъэхэм. 
Адыгэхэм литературэбзэм и лъабжьэм, и мардэм тету псалъэхэр мащIэ дыдэщ. Тхыбзэ диIэ щыхъуа лъэхъэнэм дызэрыпсалъэми, къэдгъэ­сэбэп псалъэхэми, тхэкIэми ткIийуэ зэуэ дыбгъэдыхьэ хъунутэкъым, ауэ нобэ хабзэм дытетын хуейщ. Псом япэ къэпсэлъыкIэ тэмэмым тетыпхъэщ егъэджакIуэхэр, тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, журналистхэр. Абыхэм я бзэм хэтын хуейкъым диалект псэлъэ­кIэхэр, я къуажэ псэлъэкIэм и нэщэ­нэхэр. ФедаIуэт, хэт а мардэм тетыр? Абыхэм бзэм хэмытыж макъхэр къагъэсэбэп, х-м ипIэкIэ к жаIэ, къ-м и пIэ­кIэ I (щыIэIым - щIыIэкъым). Ады­гэм «гупщысэ» псалъэр куэд щIауэ къыдогъуэгурыкIуэ, хамэ къэрал щыпсэухэм мащIэкъым абы тетыр, апхуэдэщ Инжыдж дэс къэбэрдейхэр, беслъэнейхэр. КъБР-м щыпсэу адыгэхэм ар яхъуэ­жащ «гупсысэ»-кIэ. Сэ Къэрэшей-Шэр­джэс университетым адыгэбзэр щыщезгъэджым Абыкъухьэблэ щыщ­хэм ерагъкIэ щезгъэгъэтырт «щ»-м и пIэ­кIэ «с»-зэрыжаIэр. (СыкIуас - сы­къэ­кIуэжас). Беслъэнейхэр къуажитI нэхъыбэ хъуркъым - абы щыщ студентхэр нэхъ ерыщыжт, я диалект псэлъэкIэм тегъэкIыгъуейт. Мы проблемэм теухуауэ куэди схужыIэнут. Абы гулъытэ хуэщIын зэрыхуейр нэрылъагъущ. Сэ сыхущIокъу литературэбзэм и мардэм сытетыну. Адыгэбзэм теухуа псалъэмакъыр сухыну сыхуейщ Бемырзэ Мухьэдин жиIэгъамкIэ: «Сытым дри­щIыс, адыгэбзэр тфIэкIуэдмэ».
- Хъанджэрий, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ литературэр зэраджыр сытым тет нобэ?
- Литературэм и лъабжьэр бзэрщ, ауэ езы литературэр бзэр зэрагъэбей, абы зэрызрагъэужь Iэмал щхьэпэщ. Адыгэ литературэм, урыс литературэми хуэдэу, и пщIэр лъахъшэ хъуащ. Иужьрей илъэсхэм адыгэ литературэр зыгъэбжьыфIэ нэхъыжьхэм къакIэ­лъыкIуэ щIэблэм щIалэу яхэтыр мащIэ дыдэщ. Япэм тхакIуэм ират гонорархэм унагъуэр игъэпсэурт, нобэ ап­хуэ­дэжкъым. Тхыдэм къегъэлъагъуэ: Iуэхур гугъу хъумэ, ар зылъигъэсыр цIыхуб­зырщ. Ноби ди литературэм нэхъыбэу телажьэр ахэрщ, апхуэдэщ журналистикэ, егъэджэныгъэ IэнатIэ­хэри. Дауэ щытми, адыгэ литературэр ехуэхыпауэ жыпIэ хъунукъым. Я псалъэр лъагэщ усакIуэ нэхъыжьхэу Хьэх Сэфарбий, Бещтокъуэ Хьэбас, Ацкъан Руслан, Бицу Анатолэ, Шорэ Ахьмэд, Шорэ Хьэсин, Мыкъуэжь Анатолэ, Тхьэгъэпсо Увжыкъуэ сымэ, нэгъуэщI­хэми.
Литературэр къэзыхутэхэм ехъу­лIэныгъэ зыбжанэ яIэщ. Ди щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щагъэхьэзыращ «Адыгэ литературэм и тхыдэр», томищ хъууэ. Абы щыщу томитIыр къыдэкIащ, ещанэр электроннэу къэнащ, абы текIуэдэн ахъшэр къызэрытхуэмыгъуэтым къыхэкIкIэ. Мыпхуэдэ лэжьыгъэ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъ куэдым яIэкъым. Къэбэрдей литературэм и очеркхэм 1968 гъэм иужькIэ зыми къыпищакъым. Дэ къыдэдгъэкIами щхьэхуэу ихуар ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэщ. Монографие тхылъ яхуэфащэщ ди усакIуэ, тхакIуэ зыбжанэм, абыхэм я щIыхуэ ятелъщ ди литературэхутэхэм. Сэ къыслъысу, IутIыж Борис тхылъ щхьэхуэ хуэстхащ.
ТIэкIу «дыкъеIэбыхынщи», псом нэхъ­рэ нэхъ дызыгъэгузавэр къэбэрдей-шэрджэс литературэр курыт школым зэрыщадж Iуэхурщ, абы и фIагъыр къэIэтын зэрыхуейрщ. Адыгэхэр республикищым зэрыхэпхъам зэра­нышхуэ къехь. Иужьрей зэманым Адыгэ Республикэр зы федеральнэ округым, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Къэ­бэрдей-Балъкъэрымрэ нэгъуэщIым зэ­рыхэхуар къэплъытэмэ, абы нэхъри зэпэIэщIэ дищIащ.
Къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ ди бзэр зыщ, къэралым зэриухуари «къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» фIэщыгъэщ. Ди литературэри зыщ. Школым адыгэбзэмрэ литературэмрэ зэры­щадж учебникхэри зыуэ, Налшык къы­щыдэкIыу къекIуэкIащ 90 гъэхэм нэсыху. Щхьэж и щхьэ къихьэр щилэжь хъуа лъэхъэнэм шэрджэс тхакIуэ зыбжанэм, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэри хэту, литературэмкIэ я учебникхэр щхьэхуэу Черкесск къыщыдагъэкIыу щIадзащ, «Анэдэлъхубзэ литературэ» фIащри. ФIэщыгъэри тэмэм дыдэкъым. Щхьэусыгъуэу къагъэувари утыкум къралъхьакъым, тепсэлъы­хьакъым, «ди тхакIуэу къэбэрдей учебникхэм ирагъэувэр мащIэщ» жаIа мыхъу­мэ. Абы и щхьэусыгъуэр гурыIуэ­гъуэкъэ - шэрджэсхэр къэбэрдейхэм нэхърэ хуэдибгъукIэ зэрынэхъ мащIэрщ, еджапIэуи КъБР-м школ щи­щым нэс зэрыщыIэрщ, адыгэбзэр, литературэр щезыгъэджхэри зэрыщынэхъыбэрщ. Учебник зыхуэтхынухэри, зэрыгурыIуэгъуэщи, КъШР-м щыкуэдкъым. Къэтщтэнщ литературэм елэжь еджагъэшхуэхэри, зэдгъэпщэнщ. Черкесск дэт щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэбзэм цIыхуищ, IуэрыIуа­тэм зы цIыху, литературэм зы цIыху щелэжьу аращ. Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр Урысей щIэныгъэ академием хэтщ, гуп хъарзынэ щолажьэ бзэм и секторым. апхуэдэщ IуэрыIуа­тэ секторри. Литературэ сектор сэ с­ы­зыхэтым цIыхуу 8 щолажьэри, тхур щIэныгъэхэм я докторщ, щыр кандидатщ. 
Апхуэдэу Къэрэшей-Шэрджэсым адыгэбзэм, литературэм елэжьхэри, тхакIуэхэри, школхэри, егъэджа­кIуэ­хэри куэдкIэ щыщынэхъ мащIэкIэ, учебник зыхуэтхынури къыхэхы­гъуейщ. Адыгэбзэ учебникхэр къэбэрдейм къыщыдэкIыу илъэс куэдкIэ къекIуэ­кIащ, нэхъыбэрэ авторхэр зэгуэдзауэ. Псалъэм папщIэ, Урыс Хьэталийрэ Тамбий БетIалрэ. ЗэгуэкIын хуейуэ зыми зэи жиIакъым. Апхуэдэут адыгэ литературэмкIэ учебникхэри зэрагъэхьэ­зырыр. Абы тетын хуейщ дя­пэкIи, адыгэ псоми я сэбэп зетхуэну щытмэ.
ЗэгурымыIуэныгъэр гъэзэкIуэжын мурадкIэ, адыгэ литературэм теухуа учебникхэр егъэфIэкIуэн папщIэ Къэ­бэрдей-Балъкъэрым и Правительст­вэм и унафэкIэ къызэрагъэпэщат программэщIэ зэхэзылъхьэн комиссэ. Абы хагъэхьат ХьэкIуащэ Андрей, БакIуу Хъанджэрий, Ержыб Аслъэн, Гъут Iэдэм, ТIымыжь Хьэмыщэ сымэ. МазихкIэ делэжьащ абы. Программэм и проектри къытрадзащ, ауэ гурыIуэгъуейщ ар Черкесск щIынэмысар. Апхуэдиз еджагъэшхуэ зэлIэлIа программэм хуэдэ зы хъыджэбз закъуэм зэхилъхьауэ къыджаIащ, Черкесск егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыха­гъахъуэ институтым дыщыкIуам. Учебникхэр зытхыфынухэр, авторэгъуу къэбэрдейхэм я гъусэу лэжьэнухэр къыджефIэ щажетIэм, а зэIущIэм зыми и цIэ къыщраIуакъым. Апхуэдэу, Москва къэбэрдейхэми шэрджэсхэми щхьэхуэу лъэIу тхылъхэр ягъэхьащ, зэгурымыIуэу, авторхэри щхьэж зэры­хуейуэ къагъэлъэгъуащ. А псор къэгъэувыIауэ, авторхэри конкурскIэ къы­хэхын хуейщ, учебникхэми къэбэрдей, шэрджэс тхакIуэхэри зэгъусэу игъэувэн ­хуейщ, я IэдакъэщIэкIхэм я фIагъым, ахэр еджапIэм хуагъэув къалэнхэм зэрытехуэм елъытауэ. 
- Уи унагъуэм, бынхэм, къуэрылъ­ху -пхъурылъхухэм я гугъу уэзгъэщIынут.
- КIэщIу жыпIэмэ, унагъуэкIэ гукъеуэ сиIэкъым, ди хъыджэбзыр дохутырщ, щIалэм ди университетым и экономикэ факультетыр къиухащ, финанс IэщIагъэкIэ магистратурэр США-м и Портлэнд къалэм дэт университетым къыщиухауэ къэкIуэжыну дыпоплъэ. Ди къуэрылъху Умар ещанэ классым ­кIуащ, ди пхъурылъху Данэ етхуанэ классым щIэсщ. ФIыуэ йоджэхэр, ауэ адрей сабийхэми хуэдэу, смартфон, планшет жыхуаIэхэм «щопсэухэр». Сэ абы зыри хэсщIыкIыркъыми, Умар «си акъылыр фIэмащIэщ». Сытми, дытрагъэу.
- Сыт хуэдэ ныбжьым итми, цIыху къэс хъуэпсапIэ иIэщ. Уэ сытым нэхъ ущIэхъуэпсрэ? 
- КъардэнгъущI Зырамыку зыгуэрым жиIауэ къиIуэтэжырт: «Алыхьым сымылажьэу бей сищIи, сымыщIэххэу жэнэтым сихь». Апхуэдизу къыщIэзмыгъалъэу, сыхуейт узыншагъэр емы­кIэкIуэну, си бынхэм, си ныб­жьэ­гъу­хэм, си къуажэгъухэм я нэщIэбжьэ сымылъагъуну. Дунейм щикъухьам, зи тхыдэр мафIэ лыгъейм хэмыкIа ди лъэпкъым иджыри и сэбэп зыхэлъ гуэр зэрыхуэсщIэн къару тхьэм къызитыну.
- «Адыгэ псалъэм» и щIэджы­кIа­кIуэхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт?
- «Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ» жаIэ. Псоми тхурикъун насып диIэну, абы дыхуэлэжьэну, ди лъэпкъым и цIэр фIыкIэ жыжьэ зыгъэIун куэд къытхэкIыну тхьэм жиIэ.
- Тхьэм ухущIигъэхьэ, уузыншэу, дэрэжэгъуэм ущымы­щIэу лъэпкъым иджыри куэдрэ ухуэ­лэжьэну ди гуа­пэщ.

Епсэлъар НАФIЭДЗ Мухьэмэдщ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ