Япэ итхэр

УФ-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къищта унафэм ипкъ иткIэ, 1991 гъэм щегъэжьауэ, Урысей пе­чатым и махуэр щIышылэм и 13-м ягъэлъапIэ. Къэралым и тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, а махуэращ цIы­хухэм япэ дыдэ щаIэрыхьауэ щытар Петр Езанэ пащ­тыхьым и жэрдэмкIэ 1703 гъэм зэхаубла «Бытырбыху хъыбархэр» («Санкт-Петербургские ведомости») газетыр. 
Илъэсищэм нэблэгъауэ къыдэкI «Адыгэ псалъэм» къызэринэкIа гъуэгуанэри кIэщIкъым. Гъэ къэси хуэдэу, фIыщIэ псалъэхэр япэ идгъэщу, дэри дигу къыдогъэкIыж ди щIыналъэм лъэпкъыбзэкIэ къыщыдэкI газет закъуэм гъуазэ хуэхъуа, зи лъэужь дрикIуэ цIыхушхуэхэр, нобэ къытхэмытыж пэтми, зи цIэр лъэпкъ тхыдэм дыщэпскIэ итха адыгэ журналистхэр. Тхылъ къэзыщтэ дэтхэнэ адыгэми ецIыху Цагъуэ Нурий, Дым Iэдэм, Хъуран Батий сымэ. Тхэн щIэзыдзагъащIэхэм  я  цIэм зихъуэж пэтми, ди анэдэлъхубзэ къабзэр псынэпсым ещхьу адыгэ унагъуэхэм япэу щIэ­зыша узэщIакIуэхэм я пщIэр кIуэ пэтми нэхъ лъагэ мэхъу.
Лъэпкъ щхьэхуэу дунейм утету, уи бзэкIэ къыдэкI газет уиIэным и мыхьэнэр зыгурызыгъэIуэну хуейм бжыгъэхэр зыдигъэIэпыкъуфынущ. Дызэрыт зэманым Урысейм бзи 150-м щIигъу щызокIуэри, абыхэм тхыбзэ зиIэу яхэтыр 59-рэ къудейщ. А 59-м ди анэдэлъхубзэр зэрахыхьэр махуэ къэс и жьэ зэщIихыу адыгэбзэкIэ псалъэ псоми зэрафIыгъэм нэмыщI, а псапэр, дауи, куэдкIэ нэхъ бэгъуауэ къыIэрохьэ анэдэлъхубзэкIэ сабийм епсалъэ анэми, еджакIуэм и пащхьэ ихьэ егъэджакIуэми, и нэхъыщIэм ­еущие нэхъыжьми, къалэм IэщIэлъу езым къыгурыIуэр цIыхубэм и пащхьэ изыхьэ тхакIуэми, усакIуэми, журналистми. Абыхэм ябгъурытщ мы лъэхъэнэ мытыншым и ерыскъым къыкIэричу «Адыгэ псалъэм» Iэ тезыдзэфа, зи лIыгъэр Iэщэ IэщIэлъу и хэкур бийм щызыхъумэхэм куэдкIэ къакIэрымыху ди газетеджэхэри. 
Куэдрэ зи цIэ къитIуэ, «Адыгэ псалъэм» иджыри «Ленин гъуэгу» цIэр зэрихьэу щыщыта зэманым корректору лэжьа КIуэкIуэ Къэрэжан и псалъэхэр дигу къэдгъэ­кIыжрейщ мы махуэхэм: «Зауэ зэманым нэху щымэ газетыр къыдэкIын ­хуейуэ, лэжьыгъэр зэпыдгъэункIэ Iэмал имыIэу, лэжьапIэм дыкъыщынэ Iэджэрэ къытхуихуэрт. Ди нэб­дзыпэр зэтетлъхьэн папщIэ, уэншэку папщIэу газет зыбжанэ зэтетлъхьэурэ дыщыжея Iэджэрэ къытхуихуащ». Ар я Iуэху бгъэдыхьэкIэу зэтрауб­ла лэжьыгъэм ухэпщIарэ уадэплъеину зы­­хуэфащэ къомым я цIэр жэщи махуи узыIут IэнатIэм щызэхэпхмэ, емыкIу къы­щIэкIынщ «жэщу дызэбгрокIыж», «махуэ къэс къуажэм сыкъокI», «карантиным лэжьапIэ къыдитыркъым», «зыгъэпсэху­гъуэ махуэхэм дыкъыдэмыкIыу хъуакъым», «унэм щыстхыр нэхъыбэщ» жыпIэу утхьэусыхэну. ИтIани, газетым и лэжьакIуэхэми бын япIу, дунейм ехыжахэр щIалъхьэу, зи унагъуэ ихьэгъуэр ирагъашэу, езыхэри щымыузыншэ къахуихуэу щыщыткIэ, ехъу­лIэныгъэу къыдолъытэ дэтхэнэ зыри дызыгъэунэхуа илъэс блэкIар фIым дыщыгугъыфу къызэрызэднэкIам «Адыгэ псалъэм» и фIыщIи зэрыхэлъыр.
Газет къыдэмыкIыу щIэмыхъунур лъэп­къым и бзэр мыкIуэдыжын, абы кърихьэлIа щэнхабзэр къыкIэлъыкIуэ щIэб­лэм ялъэ­Iэсын къудей щхьэкIэкъым. ЦIы­хубэри нэ­рыбгэ щхьэхуэри къэгъэшыпIэ задэ ­щрихьэлIэхэм деж, гугъуе­хьым укъы­хэзышыпхъэ Iэмалхэм язщ гур умы­гъэкIуэдыныр, гужьеигъуафIэхэм, хьэгъапхъэхэм,  фIым емыджэхэм жьэ иу­мы­тыныр. Сыту жыпIэмэ, гъащIэр езыр и хабзэм тетыжщ. Бэлыхь узэрыхидзами укъызэрыхи­шыжами асыхьэтым гу зылъу­мыта фIагъ куэд зэрыхэлъар сыт щыгъуи зэрыплъагъур укъы­зэплъэкIыжурэщ. Газет къыдэмыкIмэ, а гугъэ пэжым псэр ибгынэнкIэ шынагъуэщ. Абы къыхэкIыу, сыт хуэдэ зэмани и щIыхьыр инщ цIыхур и ­пщэдейм фIыкIэ щызыгъэгугъыфым, «ды­гъужьри зэрыжаIэм хуэдэу зэрымышынагъуэр» игу къэзыгъэкIыжым. 
Махуэ зыбжанэ дэкIмэ, илъэс ирикъу­нущ дуней зэхэтыкIэр зыхъуэжа уз зэры­цIалэр къызэрежьэрэ. А илъэс хъурейм зы къыдэкIыгъуэ мычэму адыгэ унагъуэ­хэм щIыхьа «Адыгэ псалъэр» и теплъэ­кIи и купщIэкIи нэхъыкIэ зэрамыгъэ­хъуным зи гуащIэ хэзылъхьахэм я цIэхэр ди щIэджыкIакIуэхэми едгъэщIэныр тфIэ­и­гъуэщ. 
Дэтхэнэ IуэхущIапIэми хуэдэу, къэралым щызекIуэ унафэм ипкъ иткIэ, редакцэм къе­кIуалIэу щылажьэ журналистхэм я бжыгъэр ягъэмэщIащ. ПэIудзауэ, унэм зэрыщIэсым хуэдэу, тхэн щызымыгъэтахэм я зэфIэкIыр егъэп­щэгъуейщ къыдэкIыху къэс мыузыншэу ягъэзэжынкIи зэрыхъу­нуми емылъытауэ зи къалэн езыхьэкIахэм, я нэхъыбэр сабии, балигъи, узыр ­нэхъ зыхуэлъэ нэхъыжьи зыщIэс унагъуэхэм яхыхьэжын хуейуэ. Къуажэхэм къызэрикIым къыхэкIыу, лэжьапIэм къэсыху зэпач гъуэгуанэми зыщахъумэжын хуей зэпытт ди лэжьакIуэхэм. 
Зэрыкъэралу «онлайн» Iэмал жыхуа­Iэ ­ин­тернет зэпыщIэныгъэхэм зэрызратам газетым и электрон къыдэкIыгъуэм и мы­хьэнэр нэхъ хигъэхъуауэ пхужыIэнущ. Зэрыщытауи, тхьэмахуэм щэ тхылъымпIэм тету, тIэу элект­рон IэмалкIэ къыдэкIащ газе­тыр. Ди лэжьыгъэр нэхъ хэIущIыIу ищIауэ къыдолъытэ  иджы «Адыгэ псалъэм» фейсбукымрэ инстаграмымрэ яхуэдэ интернет зэхуэсыпIэхэм ди напэ­кIуэцIи зэрыхэтым. Ар и фIыщIэщ ПолитикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ къудамэм и унафэщI, цIэкIи щхьэкIи ди щIэджыкIакIуэхэм къегъэцIыхужын хуэ­мей НэщIэпыджэ Замирэ. Республикэ уна­фэщIхэм я Iуэху зехьэкIэм, къэралым къыхилъхьэ жэрдэмхэм я хъыбар зэи дыщигъэщIакъым зи гугъу тщIы къудамэм и корреспондент Багъэтыр Луизи. 
Мы зэман гугъум фIы гуэрхэри къытхудэ­кIуащ. Ар газетым егъэджэныгъэмрэ щIэны­гъэм­кIэ и къудамэм бзэ щIэныгъэлI Табыщ Мурат къызэрытхуэкIуарщ. Адыгэбзэм еп­хауэ республикэм къыщрахьэжьэ гупыжу Мурат зыхэмыпщIа къэгъуэты­гъуейщ. Ди газетеджэхэм Iэмал мымащIэ яIащ адыгэбзэ диа­лект зыбжанэм хуэ­Iэижь щIалэр къалэм гъэбзэнкIи зэ­ры­мыхуэмыхум гу лъатэну. 
ПIалъэ пыухыкIам тету ягъэхьэзыр напэкIуэцIхэм я гугъу пщIымэ, Жыласэ Ма­ритэ и «Си еджапIэ - си къежьапIэри», ­Ширдий Маринэ и «Махуэкури», Жылокъуэ Люсанэ и «Ислъамым и нурри», ЩхьэщэмыщI Изэрэ НэщIэпыджэ Замирэрэ зэгъусэу зэлэжь «Малъхъэдисри», Що­махуэ Залинэрэ Багъэтыр Луизэрэ зэлIалIэ «ЩIалэгъуэри», Табыщ Мурат и «IуэрыIуатэ - дыщэ пхъуантэри» кIуэ пэтми нэхъ щIэщыгъуэ зэрыхъум гу лъыботэ. 
Карантиным концертхэмрэ пшыхьхэмрэ зэрагъэмэщIам я лэжьыгъэр зэпигъэуа­къым щэнхабзэмкIэ къудамэми. Литературэми, гъуазджэми, щэнхабзэми щекIуэкI къэхъукъащIэ гъэщIэгъуэнхэм гукъинэжу щыгъуазэ дызэращIым нэмыщI, сыт щыгъуи щIэщыгъуэт къудамэм и унафэщI Истэпан Залинэ, корреспондентхэу ТекIужь Заретэрэ Щомахуэ Залинэрэ кърахьэлIэ цIыху хьэлэмэтхэм ятеухуа хъыбархэр. 
ФIыщIэ щхьэхуэ хуэфащэщ редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ къалэныр зэрырихьэ­кIым къыдэхуэу, спорт хъыбарыфI дызэрыщимыгъэщIэным хуэсакъ зэпыт Жыласэ ­Заур. Апхуэдэт зи зекIуэшыр (ипэжыпIэкIэ - зи лъакъуэрыгъажэр) зэи зымылъахъэ, адыгэ щIыпIэцIэхэр хуэм-хуэмурэ зэзыгъэ­пэ­щыж къуажэ гъащIэмрэ экономикэмкIэ къудамэм и унафэщI Къумахуэ Аслъэн ди пащхьэ кърихьэ теплъэгъуэхэри. ЩIалэгъуэ пасэм и мэ IэфI къызыхих повесткIэ ди­гъэгуфIащ НафIэдз Мухьэмэди. ТхылъыщIэхэр зы­Iэ­щIэдмыгъэкIынымкIэ къызэрыдэлIалIэм нэ­мыщI, и адыгэбзэ хэплъыхьамкIэ ахэр гупсэхуу тхузэпкърех газетым и обозреватель Къармэ Iэсият. 
Тхэхэм я цIэ къитIуа щхьэкIэ, «сэлэт цIэи­мыIуэхэм», нэгъуэщIу жыпIэмэ, хэIущIыIу мыхъуу лэжьыгъэшхуэ езыхьэкIхэм я фIыщIэри хэдгъэкIуэдэну дыхуейтэкъым. Журналистым и цIэр и тхыгъэм кIэщIетхэри цIэрыIуэ мэхъу, ауэ абы кърихьэлIа хъыбарыр пэжрэ мыпэжрэ, къезэгъ­рэ къе­мызэгърэ, къеджэр къыгурыIуэн хуэдэу тхарэ зэхъуэкIыжын ­хуейрэ зэхэзыгъэкIыр дыщэкIхэм ещхьу зи лэжьыгъэр къыхэмыщ редакторхэрщ. ­Дауэ къид­мыIуэнрэ чэнджэщэгъу, щIэгъэкъуэн, бампIэдэх къытхуэхъу, жэщ-махуэ, лэжьэ­гъуэ-зыгъэпсэхугъуэ, икъалэн-имыкъалэн зэ­хэдз имыIэу, редакцэм къыхукъуэкI лэжьыгъэ лIэужьыгъуэ псоми зыдэзыгъэш, редактор  нэхъыщхьэм и къуэ­дзэ ЖьэкIэмыхъу Маринэ и цIэр?! Газетым иувэну тхыгъэ­хэм­рэ хъыбархэмрэ зэблэзых жэуап зыхь сек­ре­тарь Къаншокъуэ Эллэрэ абы и ­къуэдзэ Джатокъуэ Марианнэрэ. Хьэзыр хъуа тхыгъэхэр газетым и жыпхъэм изыгъэзагъэ компьютер лэжьакIуэхэу Дол Маринэ, Ныр Саидэ, Мэлбахъуэ Анжелэ, Щомахуэ Мариан­нэ, Бещто Оксанэ сымэ. Дэтхэнэ тхыгъэри ­нэхъ къеджэ­гъуафIэ хъун папщIэ, абы ехьэлIа сурэтхэр екIуу къыхихыу, теплъэ гурыхьым изыгъэувэ Бицу Жаннэ. Пэжырытхэм емызэгъын щыуагъэхэр журналистхэм я тхыгъэ­хэм къыхэзыщыпыкIыж корректорхэу Щоджэн Иннэ, Щоджэн Заирэ, Нэужьокъуэ Заирэ сымэрэ жьыми щIэми бзэ IэфIрэ нэгу зэлъыIухакIэ япежьэ редактор нэхъыщхьэм и IуэхузегъакIуэ Iэшраф Каринэрэ?! 
Зэрыфлъагъущи, зи цIэ къитIуар мы илъэс гугъум зэбгъурыту (е къытпэIэщIэми - лэжьыгъэншэ мыхъуу) зи IэнатIэр езы­хьэкIа ди лэ­жьакIуэхэрщ. Абы къикIыркъым къэрал уна­фэкIэ даубыда ди нэхъыжьхэмрэ пэIудза Iэмалым тетхэмрэ дахуэмызэшу, я чэнджэщ дыхуэмыныкъуэу, къыщыдэкIыжынум дыпэмыплъэу. 
Журналистхэр зыщотхъужри зэхэсщ къыт­хужыфIэным дызэригъэгузавэм ди лэжьэ­гъухэм яхуэтхъумэ псалъэ дахэ куэд ди гум ­къренэ. Апхуэдэ дыдэу Iэджэрэ къыт­фIыдрихьей ди редактор нэхъыщхьэ Хьэ­фIыцIэ Мухьэмэд хуэгъэза фIыщIэ псалъэ­хэри, Iужажафэ къыдаплъынкIэ дышынэу, идокъухыж. ИтIани, ди щIэ­джыкIакIуэхэм ящIэну дыхуейт «къэрэндащ нэхърэ нэхъ хьэлъэ къэзымыIэт» псоми я гукъыдэжыр яхуэзыкъутэрей унафэщI щащхьэщытым деж, а къэрэндащыр уа­дэм нэхърэ ­нэхъ хьэлъэу къащыхъун шынагъуэр  сыт щы­гъуи зэрыщыIэр. ЗэгурыIуэ-зэ­дэIуэжу «Адыгэ псалъэм» щызэдэлажьэ цIыху щэ ныкъуэр сыт щыгъуи я гур къи­гуфIыкIыу лэжьапIэм щIекIуалIэр зи фIыгъэр илъэс тIощI хъуауэ редакцэм и лэ­жьыгъэр зыунэтI, нэхъыжьи нэхъыщIи къыт­лъэIэс зэпыт, лъэпкъылI Iумахуэ ХьэфIыцIэрщ.

Чэрим Марианнэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


20.01.2021
18.01.2021
15.01.2021
13.01.2021