ХъуэпсапIэм я нэхъыбэр театрым епхащ. КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Хъыдзэдж Борис и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу

Лъэпкъым зи фэ ираплъ, цIыхубэр зэрыгушхуэ, зэрыпагэ артист гъуэзэджэхэмкIэ адыгэ театрыр къулейщ. Абыхэм уэрамым уащрихьэлIэн къудейр гухэхъуэщ, сценэм иту зэ плъэгъуамэ, я джэгукIэм хьэщыкъ уащI­ри, гъуазджэншэу упсэу­жыфыркъым. Дэрэжэ­гъуэ къуат къудейкъым, уи щхьэр лъагэу уагъэ­лъагъуж. Апхуэдэ творческэ цIыхухэм ящыщ зыщ гъатхэпэм и 24-м зи ныбжьыр илъэс 70 ири­къуа, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэ­бэрдей къэрал драмэ театрым и актёр пажэ Хъы­дзэдж ­Борис. Дэрэжэгъуэ щы­мыщIэну, узыншагъэ бы­дэ иIэну, ролыщIэхэмкIэ къулеину, и щхьэгъусэ Iэсятрэ езымрэ зэкъуэту илъэс куэдкIэ зэдэпсэуну дохъуэхъу Борис, цIыху­хэм гукъыдэжу яритар куэдкIэ гъэбэгъуауэ Тхьэм къыбгъэдилъхьэж. 
Артист IэщIагъэм зэ­ры­ныбжьыщIэрэ дихьэхырт Хъыдзэджыр, Iуэхур къыщежьари, ар еханэ клас­сым щIэсу, Мысостышхуэ Пщызэбий зыхэт спектакль гуэр Борис зыщыщ Абей къуажэм яшауэ щеплъарат. ЩIалэ цIыкIур занщIэу зэщIиубыдат илъэгъуам. Тегушхуэри Пщызэбий нэ­Iуасэ зыхуищIащ икIи зэ­хуэтхэн щIадзэри, ныбжьэгъуфI зэхуэхъуащ. 
И IэщIагъэр езым къыхихауэ пIэрэ Хъыдзэджым? «Артист дунейм и Iупхъуэ къуагъым сыщыкъуэп­лъэм, а дунейм и хъым сихуащ. Зэрыхъуар мыращ. Еянэ классым сыщIэсу, урысыбзэмкIэ дезыгъаджэ Гуэбэшы Амурбэч: «Акъ­сы­рэ Залымхъан и «Дахэнагъуэ» пьесэр уиIэу къызжаIащи, къысхуэп­хьы­фын?», жиIэри къызэуп­щIащ. ТекIуэныгъэ Иным и махуэ майм и 9-м ирихьэлIэу игъэувыну арат. Сэ жесIащ Акъсырэм и тхы­лъым зауэм теухуауэ «Дыгъэр къыщыкъуэкIым» зы­фIища пьесэ зэритыр. Абы еджэри игъэувын щIи­дзащ. 10-нэ классым ще­джэхэмрэ ди классым щIэс Беслъэней Татьянэрэ сэрэт щыджэгунухэр. Роль нэхъыщхьэр - урыс офицер тIасхъэщIэхым и ролыр - зрита щIалэр къэмыкIуэу­рэ сэ къызитыжащ ар Амурбэч, езым нэмыцэ офицерым и ролыр къищтащ. Спектаклыр дгъэуври, афишэхэр едгъэщIауэ, билетхэр ящэу районым къыщетшэкIат, ехъулIэныгъэшхуэ ди лэжьыгъэм иIэу. Гуэбэшыр илъэситIкIэ си япэ иту ГИТИС-м и режиссёр къудамэм щIэтIыс­хьауэ щытащ», - игу къе­гъэ­кIыж Борис.
Игу ирихьу, щIэхъуэпсу кIуат, иджыри езы лэжьыгъэр фIыуэ елъагъу Борис. Ауэ иджыпсту артистхэр ­гулъытэншэу къызэрынам, улахуэр зэрымащIэ дыдэм къыхэкIыу тIэкIу гуитI­щхьитIщ. Ауэ гукъеуэ псоми емылъытауэ, и хъуэпсапIэм я нэхъыбэр театрыращ зэпхар.
Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэм театрым и дуней телъыджэм куууэ щыхашахэм ящыщщ Борис. Абы ­театрыр и нэгу къызэры­щIигъэхьамрэ егъэд­жа­кIуэ­хэм студентхэм я пащхьэ къралъхьэмрэ куэдкIэ зэщхьэщыкIырт. Хъы­дзэджыр зыхэта адыгэ студием и насып кърихьэкIри, Вахтанговым и гъэ­сэну щыта цIыху зы­щыплIым, Щукиным и щхьэгъусэри яхэту, иригъэджащ. «Ар си дежкIэ школышхуэт. Таурыхъым ды­хэтым хуэдэт дыщеджа зэманыр», - жеIэ Борис. 
Хэбдзын яхэмыту гуп ­гъуэзэджэ къыхыхьэжат гупыр. ДыщэкI КIунэ, ТIыхъужь Алий, Сонэ Мухьэрбий, Болэ Мурат, Токъуий Хъусен, Сибэч Быхуэ, Балъ­къэр Калисэ, адрей артист гъуэзэджэхэри хабзэкIи, нэмыскIи, актёр IэзагъэкIи узыдэплъеин защIэт. Театрым ехъулIэныгъэфIхэр зэриIар зи фIыщIэри а нэхъыжьыфIхэрщ. Абыхэм яхэтыну, щапхъэ къытрахыну, я чэнджэщ щIэдэIуну я насып кърихьэкIащ артист ныбжьыщIэхэм.
«Куэд иIыгъщ цIыхур къы­зэрыпIущIэм. Дэ Моск­ва дыкъыщикIыжам Ефэн­ды Джылахъстэн дыкъригъэблэгъэжауэ щытащ, ди республикэм и къэрал ­филармонием и симфоние оркестрыр щIыгъуу, - игу къегъэкIыж Борис. - Ар щIэдзэкIэ дахэт, Iуэхум дытезыгъэгушхуэт, цIыхубэр къызэрытхуэныкъуэр къы­дэзыгъащIэт. Апхуэдэ ды­дэу артистыр Iей хъунуми фIы хъунуми еджапIэ нэу­жьым зыхэхуэ гупым куэд елъытащ. Артист нэхъы­жьыфIхэм щапхъэ къатепхыныр гъуэзэджэщ, уадэ­плъеиныр фIы дыдэщ, ауэ нэхъыбэ зэлъытар режис­сёрыр зэрыарар хьэкъщи, апхуэдэу дызыдэлэжьа IэщIагъэлI нэсхэм я цIэ ­къисIуэну сыхуейт. Ап­хуэ­дэу зэфIэкIышхуэ зиIэ режиссёр бэлыхьт Теувэж ­СулътIан. Абы хуэдэу артистхэм бзэ и лъэныкъуэкIэ ядэлажьэрэ ар зыгъэкъабзэрэ щыIауэ къыщIэкIынкъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджыблагъэ дунейм ехыжащ СулътIан, дыхуэ­арэзыщ, и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI. Теувэжыр Урыс драмэ театрым ягъакIуэри, Ерчэн Леонид дэ къытхуа­гъэкIуауэ щытащ, роль ­хъарзынэхэр абы дэсщIащ. Я лэжьэкIэкIэ, пьесэм зэ­рыбгъэдыхьэкIэ Ерчэ­ным­рэ Теувэжымрэ зэщ­хьэ­щыкIми (апхуэдэу къы­щIэ­кIынщ зэрыщытын хуейри, цIыху къэсыху езым и хъэтI иIэжыпхъэщ), тIури режиссёр бэлыхьт. Апхуэдэуи сэ садэлэжьащ режиссёрхэу Джэху Рэмэзан, Мысос­тышхуэ Пщызэбий, артисту си гъусэу еджэу иужькIэ ­режиссёр IэщIагъэр зэзыгъэгъуэтыжахэу Шэрджэс Мухьэмэдрэ Фырэ Руслан­рэ, нэгъуэщIхэми. 
КIэлъыкIуэри, режиссёр щIалэу Дэбагъуэ Роман къытхыхьэжащ. Ар ди ужь­кIэ Щукиным и цIэр зезы­хьэ театр училищэм щеджа гупым щыщщ, илъэс 12-кIэ театрым актёру щыла­жьэ­ри, итIанэ режиссёр IэщIагъэ а еджапIэ дыдэм щызригъэгъуэтыжауэ. ФакультетитIри диплом плъыжькIэ къиухащ. Режиссёр Iэзэщ, абы игъэува «Удзым хэт ­пианинэ», «ХъуэпсапIэм и трамвай» лэжьыгъэ куп­щIафIэхэр нобэми театр­еплъхэм я гум ихуакъым. Дэбагъуэм апхуэдэуи игъэу­ващ Горин Григорий и «Кин ЕплIанэр», Куни Рей и «13-нэ номерыр», Нало ­Заур и «IэфIынэ и нэ фIы­цIитIыр», Миллер Артур и «Ахэр псори си къуэ пэ­лъытэт» спектаклхэр». 
Театрым щагъэувахэм ящыщу Борис гукъинэж щыхъуа спектаклхэр куэд мэхъу. Псалъэм папщIэ, къыщыкIуэжагъащIэхэм Сулъ­тIан игъэува «ЩIыщIэ къэIэтар», IутIыж Борис и «Тыргъэтауэр». ЕтIуанэм и ролхэр апхуэдизкIэ зыхуей хуэзэу итхат Бориси, я нэхъ цIыкIу дыдэми уартисту ­зыгуэр пщIэххэнумэ, къэбджэгун хэлът. Арагъэнт абы хэтахэм псоми я образхэр пылъхьэншэу къащIехъулIар.
Хъыдзэджым игъэзэщIа ролхэми яхэтщ адрейхэм къахигъэщхьэхукIхэр, игъа­фIэхэр. Апхуэдэхэщ, пса­лъэм и хьэтыркIэ, IутIыж Борис и «Эдип» пьесэм къытращIыкIа спек­таклым щигъэзэщIа Креон и ролыр. «Ар роль тыншхэм ящыщтэкъым, ауэ гукъинэж зыщIыжыр аракъэ?! - жеIэ Борис. - Артистым зы зэфIэкI гуэр бгъэдэлъмэ, абы къигъэ­нэIуэнут. А ролыр зыхуей хуэзэнымкIэ сэ хуабжьу лэжьыгъэшхуэ къызди­щIащ ар зыгъэува, Урысей Федерацэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Теувэж СулътIан, «Ахэр псори си къуэ пэлъытэт» спектаклым Дэбагъуэ Роман къызэрыщызэлIэлIам ещхьыркъабзэу». 
Апхуэдэ дыдэу Борис и гум къинэжащ Буштец (Дударев Алексей и «Сэлэтхэр»), Едмон (Саган Франсуазэ и «Удзым хэт пианинэ»), ефэндым (Нало ­Заур и «IэфIынэ и нэ фIы­цIитIыр»), адэм (Неш Ричард и «Уэшх зыщэ») я образхэр, нэгъуэщIхэри. 
Театр лэжьыгъэм нэ­мыщI художественнэ тхыгъэхэр зэдзэкIыным, абы­хэм къеджэным дехьэх Борис. «Бжьамий» ансамб­лыр къызэзыгъэпэщыгъа Бекъул Леонид иригъэблагъэри, абы илъэсибгъукIэ щылэжьащ, концертхэр ири­гъэкIуэкIыу, тхыгъэ зэ­мылIэужьыгъуэхэм къе­джэу. 
Радиом къит «Ди зэIущIа­пIэм» нэтыныр Багъэтыр Нинэ и гъусэу Быдэ Хьэ­сэнрэ Борисрэ чэзууэ ирагъэкIуэкI. «Сыдахьэх адыгэ уэрэдыжьхэм, нарт хъыбархэм, адыгэ таурыхъхэм, жыпIэнуракъэ, лъэпкъым и мэ зыщыуа псоми. Абыхэм сфIэфIу радиом сыкъыщо­джэ», - жеIэ Хъыдзэджым. 
Илъэс куэд хъуауэ адыгэ­бзэкIэ зэредзэкI игу ирихь тхыгъэхэр. Иджыри еджапIэм щIэсу Ги де Мопассан и «Кхъухь тедзапIэм» но­веллэм къеджа нэужьщ ар къыщежьар. «Чеховым, Шукшин, Думбадзе сымэ я рассказхэр зыпэсщI щыIэкъым. Романым къыщы­зэщIамыкъуэф куэд къыщигъэлъагъуэрт Думбадзе и рассказхэм, - къыддо­гуашэ и гупсысэхэмкIэ артистыр. - Абы «Лъы» зыфIища и рассказыр ди лъэп­къым пэгъунэгъу дыдэу къызолъытэ, ар зэздзэкIыу инсценировкэ сщIынри аращ къызыхэсхар. Ап­хуэдэуи Думбадзе ейуэ адыгэбзэм къизгъэтIэсащ «Анэ», «Дыгъэ», «Къыумыгъэуш» рассказхэр, ахэр радиом и фондым хэлъщ, «Лъыр» радиом и мыза­къуэу, телевиденэми ­фильм-спектаклу щIэлъщ. ЗэздзэкIахэм ящыщщ Чеховым и «Ванька»-р, Афанасьевым и «Гумызагъэ» таурыхъыр, Горькэм и «Сказки об Италии» тхыгъэхэм щыщ, «ЕпцIыжа­кIуэм и анэр», нэгъуэщI­хэри. Къамбий Джэфар къы­дигъэкIыу щыта «Адыгэ хэку» журналым ­тетащ зэздзэкIа тхыгъэ­хэм ящыщу Искандер Фазиль и «Адакъэ» сабий рассказыр, Туманян Ованес и «Фадэ зыфIэфIым и чеи­щIэ гъущыркъым» хъыбарыр. Псори зэхэту зы тхылъ, шэч хэмылъу, хъуну къыщIэкIынщ зэздзэкIахэр». 
Узыгъэгушхуэ, узыгъэгуфIэ щымыIэу мы дунейм утетыфрэ?! Апхуэдэу Борис иIэщ къыдалъхуахэр, сыт и лъэныкъуэкIи игъэгушхуэу, игъэгуфIэу, и лэ­жьыгъэри сыт хуэдэ Iуэхури къыдиIыгъыу къыб­гъэдэт и щхьэгъусэр, и ­ныбжьэгъу пэжхэр. «Срогу­шхуэ, срогуфIэ илъэс мин бжыгъэ хъуауэ къэгъуэгурыкIуэ, зи хабзэкIэ, нэ­мыскIэ, лIыгъэкIэ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа адыгэ лъэпкъым сыкъы­зэрыхэкIам» щыжиIэкIэ уэри гушхуэныгъэ къыпхимылъхьэу къанэркъым. 
ГъащIэм ныбжьэгъу гъэу­нэхупIэ сригъэхуащ куэд­-рэ, нобэ сигурэ си щхьэрэ зэтелъу схужыIэнущ ныбжьэгъуфIхэр сызэриIэри. 
- Ди нэхъыжьыфIхэм хуэ­дэу, иджырей актёрхэри фIыуэ ялъагъуныр, теат­рым спектакль гъэщIэ­гъуэнхэр, дерс къызыхахынхэр щагъэувыныр, ди цIыхухэм театрыр я кIуа­пIэу щытыныр, режиссёр бэлыхьхэр диIэныр си ­хъуэпсапIэщ. Ди щэнхабзэм игъуэт пщIэр нэхъ ­лъагэ хъунми сыщIо­хъуэпс! - къыхегъэщ Хъыдзэдж ­Борис. 
Уи хъуэпсапIэр нахуапIэ ухъу, Борис! Узыншагъэ, ­гукъыдэж, дэ­рэжэгъуэ, роль гъэщIэ­гъуэн, нэгъуэщI узыхуей Iэ­джэми ущы­мы­щIэну Тхьэм жиIэ! 

Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


19.04.2021
16.04.2021
14.04.2021
12.04.2021