«Батэр зыгъэш, шынэ зымыщIэ»

Барэсбий сэр нэхърэ илъэс зыбжанэт зэрынэхъыжьыр, си нэхъапэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтщ, еджэщ, епщэжри, и гъащIэри и дунейри щIэныгъэм хэту ирихьэкIащ. ДыщызэрыцIыхуа махуэм щегъэжьауэ дунейм ехыжыхункIэ ди зэхуакум ныбжьэгъугъэ илъу, пэжагъ дэлъу, дызэгурыIуэу, щхьэж ищIэмрэ зыхищIэмкIэ дызэдэгуашэу дыкъызэдэгъуэгурыкIуащ. Дызытелажьэ Iуэхугъуэхэр мащIэу зэ­щхьэ­щыкIми, ди къежьапIэр зыт - тIури дыфилологт. Барэсбий Къэбэрдей-Балъкъэр къэ­рал университетым филологиемкIэ и фа­культетыр диплом плъыжькIэ къиухащ, сэ­ри зы илъэскIэ абы иужь ситу Адыгэ къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр ­къесхьэлIащ.
Барэсбий и гур щIэныгъэм хуеIэрти, кIыхь­лIыхь зримыгъэщIу СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым и аспирантурэм щIэтIысхьащ, 1973 гъэм психолингвистикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат ­хъуащ. Щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжа нэужь, къиуха университетым психологиемкIэ щригъаджэу 1987 гъэ пщIон­дэ лэжьащ. Абы иригъэджауэ и гъуэгупэ къихуа дэтхэнэми Барэсбий и жыджэ­рагъыу щытар, и нэгур зэ­лъыIухарэ зыхэтым яхуэгуапэу, зыхури­гъаджэм щIэрэ щIэ­щыгъуэрэ хилъхьэн пап­щIэ, псалъэмакъ иригъэкIуэкIым щапхъэхэр къебэкIыу дерсыр зэрызэхиухуанэу щытар нобэр къыздэсым ягу къагъэкIыж.
Егъэджэныгъэм здыхэтым, Барэсбий дэ­зыхьэх лъэпкъ щэнхабзэм, социолингвистикэ икIи психолингвистикэ Iуэхугъуэхэм и щIыб яхуигъэзакъым, къэхутэныгъэ иригъэкIуэкIыу щытахэри зэи зэпигъэуакъым. Къихутэм лъабжьэшхуэ зэраIэр, зыбгъэ­дыхьэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэми куууэ зэрапхрыплъыфыр Барэсбий нахуэ къищIащ 1978 гъэм «Адыгэ щэнхабзэ» («Адыгский этикет») зыфIища тхылъыр дунейм къытригъэхьа нэужь. Тхылъыр зыIэрымыхьэм и мыгъуагъэу щIэупщIэшхуэ иIащ, ипэкIэ къэ­мыхъуауэ, иужькIэ къэхъуар зытеужьы­кIар а тхылърауэ, Бгъэжьнокъуэм Адыгэ Хабзэр щIэныгъэ утыкум кърилъхьащ, абы пкъы зэриIэр, ар гъэпсыкIэ убзыхуам зэ­рытетыр IупщI къи­щIащ. Къэхутэныгъэм и пщIэр нэхъри лъагэу яIэтащ Урысейм щыIэ щIэныгъэлэжьхэм, ар лъэпкъ щIэныгъэм и зы унэтIыныгъэуи къалъытащ. Еши псэхуи имыщIэу Барэсбий щIэ­ныгъэм хуэлэжьащ, зи мыхьэнэр къэлъытэ­гъуей монографие зыбжанэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ, дунейм къытемыхьахэри щыIэщ.
Тбилиси дэт Адыгэ центрым 2010 гъэм ды­щрагъэблагъэм, тыгъэ къытхуащIауэ щытат уасэ зимыIэ тхылъ. «Адыгэхэр» зи фIэ­щыгъэ тхылъ фафIэшхуэм щызэхуэхьэсат щIэныгъэлIым и монографие зыбжанэ, дэтхэнэри акъылрэ губзыгъагъэкIэ гъэнщIауэ, лъэп­къым и псэкупсэ къэгъэщIыгъэхэм нэ­гъуэ­щIынэкIэ, нэгъуэщI гупсысэкIэ урагъэплъу.
1985 гъэм Бгъэжьнокъуэм «ЗэпсэлъэкIэ хабзэхэмрэ лъэпкъымрэ» («Культура общения и этнос») доктор диссертацэр пхигъэкI­ри, Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щIэныгъэ лэжьакIуэу кIуэжащ. Барэсбий институтым и къудамэ зыбжанэм я унафэщIу лэжьащ, 2007 гъэм и унафэщIу теувэри, а IэнатIэр 2014 гъэм нэс ирихьэкIащ. Институтым и унафэщIу тетыху, Барэсбий и ­гуащIэри и зэфIэкIри ­ирихьэлIащ абы и зыужьыныгъэм, щIэныгъэ зэпыщIэныгъэхэм зригъэубгъуащ, Iуэ­ры­Iуатэ икIи этнографие зекIуэ зыбжани ­зэхишащ. Лэжьыгъэм псэемыблэжу бгъэ­дэт щIэныгъэлэжьым «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэри куэд дэмыкIыу къыхуагъэфэщащ. УнафэщI IэнатIэр игъэ­тIылъыжами, Бгъэжьнокъуэр институтым къыIукIакъым, адыгэхэм я жыIауэ, къызы­хуалъхуар арати, щылажьэу щыта пасэрей икIи курыт лIэщIыгъуэхэм я тхыдэмкIэ къу­дамэм игъэзэжри, дунейм ехыжыху абы и пашэу лэжьащ. Апхуэдэу, Барэсбий и гъащIэм щыщу илъэс 35-м щIигъу институтым иритащ.
Барэсбий 1990 - 1993 гъэхэм къыдэкIыу щы­та, адыгэхэм дежкIэ къызэрымыкIуэу мы­хьэнэшхуэ зиIа «ЩIэнгъуазэ» газетми и редактору зэрыщытари къыхэгъэщын ­хуейщ. Лъэпкъ щIэжыр къыщызэщIэрыуэж лъэхъэнэм хуэзэу дунейм къытехьэу хуежьа а ­газетыр куэдкIэ нэхъ иужькIэ къыдэкIа «Адыгэ щIэнгъуазэ» тхылъышхуэм и псы­пэ­хэшщ, ­лъабжьэ хуэхъуари аращ. Абы къытехуэрт адыгэхэм я этнографием, IуэрыIуа­тэм, литературэм ехьэлIа тхыгъэ гъэщIэ­гъуэнхэр, нэ­хъапэкIэ цIыхур зыщыгъуазэу щы­мыта тхыдэ хъыбар куэд. ЖыпIэнуращи, адыгэ зэхэ­щIы­кIым зыкъиIэтынымкIэ мы­хьэ­нэ иIащ газетым.
Барэсбий лIыфIт. Абы и цIэм епхауэ гукъэ­кIыж куэд сиIэщ. Ауэ нэхъыбэрэ си гум къыд­ридзеиж Iуэхугъуэхэм ящыщщ ар щIэныгъэщыпэ 1978 гъэм къызэрыкIуауэ щы­тар. ­Дунейр бжьыхьэпэ уэфI дахэт Къэ­бэр­дейм къикIыу Шапсыгъым ежьа экс­педицэр ­Мейкъуапэ къыщыдэлъэдам. А лъэхъэнэм институтым щымылажьэми, Барэсбий и къэхутэныгъэхэм цIыхур щы­гъуазэ яхуэхъуат, щIэныгъэлэжь­хэми мыбзаджэу ар яцIыхурт.
А махуэм хьэщIэхэм щысын гухэлъ яIэ­тэкъыми, шэджагъуашхэм иужькIэ гъуэгу техьэжыну загъэхьэзыру щIадзащ. Бжьэды­гъум икIыу Шапсыгъым кIуэну арат зытраубыдари, зы къуажэ дыхьэу абы щыпсэу лIыжь-фызыжь зыбжанэ къагъэпсалъэмэ зэрафIэигъуэр къыхагъэщащ. Щхьэлахъуэ Iэбу къы­зэ­лъэIури, хьэщIэхэм хэгъэрей сахуэхъуащ, автобусым садитIысхьэри, гъуэгу садытехьащ.
Джэдыуаджэ Iэсхьэд и цIэр зэхэзымыха Адыгэ Хэкум щIагъуэ искъым. Ар къуажэкIэ Аскъалэ щыщт. И ныбжьыр илъэс тIо­щIищым зэрыщхьэдэха щымыIэми, лIыжькIэ уеджэну щымытми, нэхъыжьхэм къабгъэдихауэ лъэпкъ щIэныгъэшхуэ зэрихьэрт, зыхимыщIыкIрэ зыщымыгъуазэрэ щыIэкъым жыпIэну цIыху губзыгъэт. Си адэшхуэ Къуиикъуэ Мусэ сымаджэщым зы палатэ къы­дыщIэлъат Iэсхьэди, абы лъандэрэ нэ­Iуасэ дызэхуэхъуауэ дыкъызэдекIуэкIырт. Ди адэшхуэр нэхъ хьэлъэ къэхъуарэ ды­щхьэ­щысын хуейуэ зы жэщ къыщытхуихуэм, сы­къепэзэзэх хъуащ. УщIалэмэ, жейм ебэны­гъуейкъэ, сыкъещхьэукъуэх хъумэ, сытэджрэ псыр си нэIум щIэскIэурэ сыкъэ­тIысыжырт. Апхуэдэурэ дапщэрэ екIуэкIами, зы зэман зэ гъунэгъу пIэм хэлъ лIы ­гъурыр къэпсалъэри:
- Сыт, щIалэфI, уи адэшхуэм пщIэнтIэп­сыр къыпхихурэ? - жиIащ.
- Хьэуэ, - жысIащ, - адэуз зиIэ цIыхум те­сыягъэ тIэкIуи къыхэхуэнщ (ущигъэгулэзи ­къохъу).
- Уи псэлъэкIэкIэ лIыжь-фызыжьхэм уабгъэдэсауэ фэ птетщ, - жиIащ лIым.
- Анэшхуэ диIащ, абы дыбгъэдэсащ.
- Сэ уи адэшхуэрщ жыхуэсIэр…
- Уэри щIэж хъарзынэ уиIэщ, - къыхэзгъэщащ сэ.
- Хьэуэ, дэ апхуэдэ насып диIакъым. Ди адэшхуэ Хьэсанэ Сталиным и лъэхъэнэм «бандит» цIэр къыфIащри, лажьи хьэкъи имыIэу Дубинскэ хьэпсым ирадзэри щау­кIащ. Ауэ ди анэшхуэм и унэкъуэщ Фаджэ Шупашэ и хьэщIэщым щекIуэкI уэршэрхэм куэдрэ сахэдэIуэну игъуэ сихуащ.
ЛIым хъыбару къиIуатэр имыухыурэ нэхур къыттещхьащ. Ауэрэ, сымаджэщым ап­хуэ­дэ лIыжь Iущ зэрыщIэлъыр зэхэзыхахэр ­къакIуэм, къэтIысурэ палатэм щIэмыхуэж ­хъуащ. Иужьым, телевизорыр зыщIэт пэ­шышхуэм цIыхур щызэхуэсрэ Iэсхьэд абы яшэу, ягъэуэршэру, IуэрыIуатэжьхэр жрагъэIэжу хуежьащ. «Мы лIым хъыбархэр ­къиIуатэ щыхъукIэ, уи щIакIуэр пщахами, къэпщIэнукъым», жаIэрт абы едаIуэхэм, и уэршэрыкIэм апхуэдизкIэ зыIэпишэрти. Мис а Джэдыуаджэ Iэсхьэд дежщ хьэщIэхэр сшэну зытезыубыдари.
Аскъалэ дынэсри, къуажэ клубым дыкъыщыувыIащ. Клубым и унафэщI Цей ­Ерстэм си нэIуасэти, дыкъызытекIухьар щы­гурызгъаIуэм, щIалэхэр къуажэм хигъэхьэри, лIыжьхэр къаригъэшащ. Абыхэм яхэтащ Емыжь Ибрэхьим, Джэдыуаджэ Iэсхьэд, Джэдыуаджэ Хьисэ, нэгъуэщIхэри.
МащIэкъым а пщыхьэщхьэм аскъалэ лIыжьхэм деж щатхыжар Къэбэрдейм къикIа щIэныгъэлэжьхэм. Сыт хуэдиз лэжьыгъэ ирамыгъэкIуэкIами, къызыдыхьар адыгэ къуажэкъэ, дамыгъэкIыжыну, жэ­щым къагъэнэну къыпаубыда щхьэкIэ, хьэ­щIэхэм ядакъым - зэры-Шапсыгъыу къапэплъэу жаIэри, къуа­жэм пщыхьэщхьэм дэ­кIыжахэщ.
Зы тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIауэ Барэсбий телефонкIэ сыкъигъуэтащ. Къызэры­щIэ­кIам­кIэ, ар Аскъалэ дэмыкIыжауэ иджыри зэ­рыдэст, Iэсхьэд и бысыму абы деж щыIэт. Къэбэрдейм къикIа хьэщIэр махуэкIэ зэIэпахыурэ къуажэ псом яхэтт, жэщкIэ и бысымым къыхуашэжырт. Кассетэу къыздрихьэжьар зэриухар къызжиIэри, дэнэ къисхми иджыри зыбгъупщI хуэдиз къэзгъуэту хуэсшэну къыс­хуигъэбыдащ. Зызмыгъэгувэу къалэм сы­дыхьэри, ныбжьэгъу-щауэгъурэ нэIуасэ защIэкIэ кассетэхэр «къызэхэздзэри», автобускIэ хуезгъэшащ. Барэсбий Аскъалэ иджыри зы тхьэмахуэкIэ дэсыжащ, «и нэр и щIыбкIэ щы­Iэщ» жыпIэну къуажэр игу пымыкIыу ­къы­дэкIыжащ, кассетэ тIощI хъун лIыжь уэршэр тритхауэ.
Iэсхьэд гууз иIэти, куэдрэ сымаджэщым ­къакIуэрт. КъыщыкIуэкIэ, къысхуиIуэхурти сригъашэрт. Барэсбий кIуэжагъащIэу ды­щызэIущIэм, мащIэу пыдыхьэшхыкIри къыз­жиIат:
- Къэбэрдей ТIуащIэм къикIа уи ныб­жьэгъу щIалэм хъыбар кIэщIхэр нызимыгъэ­гъэсурэ кIуэжащ, хъыбар кIыхьхэм сынэ­сыну игъуэ сихуакъым. КIуэ, иджы къа­кIуэ­мэ, сызыхунэмысахэр иризгъэкъужынкIэ си псалъэщ…
Барэсбий ар щыжесIэжым, пыгуфIыкIащ, жиIами сигу къыдришеящ:
- Сэ Iэджэ къызэхэскIухьащ, нэхъыжь куэд­ми сабгъэдэсащ, адыгэ щIыналъэу сыз­дынэмысари къэгъуэтыгъуейщ, ауэ Iэс­хьэд хуэдэ лIы Iущу, цIыху губзыгъэу сызрихьэлIар мащIэщ. Мазэ ныкъуэкIэ абы деж сыщыIати, пщэдджыжьым сыкъигъэ­тIы­сырт, напэIэлъэщI хужьыр и куэщI иригъэубгъуэрти, абы и Iэр щIэдзауэ и хъыбархэр къригъажьэрти зэкIэлъигъакIуэрт. Ап­хуэдэххэурэ шэджагъуашхэр къэсырт. Шхэн зэрыдухыу аргуэру къыхидзэжырти, пшапэ зэхэуэгъуэ пщIондэ и уэршэрыр иукъуэ­дийрт. Пщыхьэщхьэ хъуамэ, и хьэщIэщым къекIуалIэ лIыжьхэм адыгэ псалъэмакъ ­дахэм пащэрти, жэщыр хэкIуэтэху аргуэру хъыбархэр зэкIэлъагъакIуэрт. Апхуэдэурэ Аскъалэ сызэрыщыIа зэманыр зэрыкIуэр сымыщIэу щысхьащ…
ИужькIэ, Барэсбий селъэIури, Джэдыуа­джэ Iэсхьэд къыхуиIуэтэжа хъыбархэр зытет кас­сетэхэм трезгъэтхыкIыжащ, Адыгэ хэку институтым и архивми хэтлъхьэжащ. ТхыдэIуатэм и фэеплъу, щIэныгъэлэжьыш­хуэм и щIэину а кассетэхэм тет «хъыбар кIэщIхэр» архивым и дыщэ фондым нобэ щыщщ.
Барэсбий и цIэр адыгэ дунейм нобэ щIэныгъэлIкIэ хэIуащ. Пасэрей адыгэ зауэ­лIыр зекIуэ кIуэрэ къуентхъыу кърихьэлIэр жылэм яхуигуэшу зэрыщытам ещхьу, Барэсбий и гущхьэлэжьыгъэр къызыхэкIа лъэпкъым ядигуэшащ, адыгэм и мыза­къуэуи, а лэжьыгъэм и жьауэр нэгъуэщI лъэпкъхэми ятридзащ.
И тхылъхэм зэ закъуэ мыхъуми IэщIэ­мы­кIыу «Батэр зыгъэшу, шынэр зымыщIэу» жиIэурэ тхыгъэ къысхутритхэрт, уадыгэмэ уигъэгушхуэну. Барэсбий пщIэ къысхуи­щIащ, и къысхущытыкIэ псоми пэжагърэ захуагъэрэ хэлъу къыздызекIуащ…
КъыздызекIуащ, жысIэу сотх, тхэкIыжащи, нобэ къытхэтыжкъыми. Хьэлъэу сы­мэ­джами, лIыгъэ хэлъу и ажалым IущIащ. Зэ­ры­щы­мы­Iэжыр си гукъеуэу иджы сэ Ба­рэсбий жесIэмэ сфIэигъуэр мыращ: «Батэр зыгъэшу, шынэр зымыщIэу, ищIэр къуэ­гъэнапIэ имыщIу, жьыи щIэи яжриIэн иIэу, жиIэнрэ илэжьынкIэ къылъэщIыхьэ щы­мыIэу ди япэ ита нэхъы­жьыфIым уи дунейр зэрыпхъуэжар, узэ­ры­димыIэжыр дэркIэ гухэщIышхуэщ. Тхьэм жэ­нэт Iыхьлы уищI, уи ужь къинахэми щыIэкIэфI къарит».
Сэ быдэу си фIэщ мэхъу Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и цIэр адыгэм зэрыщымыгъупщэнур.

КЪУИИКЪУЭ Асфар, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, жылагъуэ лэжьакIуэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


19.04.2021
16.04.2021
14.04.2021
12.04.2021