БзэщIэныгъэм зэи къыщымыхъуар, щыжамыIар утыку ­къизыхьа ШэкIыхьэщIэ Марие

Адыгэ цIыхум къихьыфыну щIэныгъэм и кууагъыр лъэпкъ куэдым я фIэщ ищIыфащ абы. Нэрылъагъу ищIащ зэфIэувауэ, щыз хъуауэ къалъытэ щIэныгъэ унэтIыныгъэм зэи зыми игу къэмыкIа, щымыIа адыгэ цIыхум зэрыхилъхьэфынур, зы лIэщIыгъуэ и щIэныгъэлIхэм яхуэщIэнум хуэдиз и закъуэ хузэфIэкIри. Зы къэ­хутэныгъэм адрейр къригъэ­тэджыкIыурэ, бзэщIэныгъэм зэи къыщымыхъуа, щыжамыIа, зытемытхыхьа утыку ­къищIащ. Ар егъэджакIуэу, Iуэху къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу, щIэныгъэрылажьэу щыта, сы­тым щыгъуи ипэкIэ плъа ШэджыхьэщIэ Мариещ.

ШэджыхьэщIэ Марие Шамиль и пхъур 1932 гъэм Аруан щIыналъэм хыхьэ Шэрэдж Ищхъэрэм къыщалъхуащ. И адэр муслъымэн диныр фIыуэ зылъэгъуа, гурэ псэкIэ Тхьэм хуэлажьэ цIыхути, «кулак» цIэр фIащри, унагъуэр хэкум ирагъэкIат. Узбекистаным къыщыхута адыгэ унагъуэм я пхъуиплIрэ зы къуэмрэ абы щыщIалъхьэжащ. Быным ящыщу Марие закъуэ я гъусэу адэ-анэр хэкум къыщихьэжар 1947 гъэращ, унагъуэр лажьэн­шэу зэхэзехуэн зэращI­амкIэ къэралым зыщиумысыжар 1994 гъэрщ. ЦIыхупсэр зыпэмы­лъэ­щыным хуэдизт абы сабийуэ и нэгу щIэкIа гуауэр, ауэ и адэ ­Iущым зыщIигъэдэIуам тетащ: зигъэшакъым, и псэр игъэкIуэдакъым, гъащIэм увыпIэ нэс ­щиубыдащ. Марие хуэдэтэкъым ехъулIэныгъэмрэ насыпымрэ я уасэр зымыщIэр. Гугъуехьым пэщIэт защIэу, ар къызэринэкI зэпыту псэун хуейуэ къигъэщIами ярейт. Пхъашэу, дыджу екIуэкIа лъэхъэнэм зи сабии­гъуэр ирихьэлIэу Iейуэ хэлъам и жьы бзаджэр зыщIихуа Марие и балигъыгъуэри тыншакъым.
ШэджыхьэщIэр щIэныгъэ ­лъагэм хэзышэну лъагъуэм щIэ­дзапIэ хуэхъуар Псынабэ классибл къыщаухыу дэта еджапIэращ. Абы иужькIэ Налшык пед­училищэм щыщIэтIысхьащ, илъэсиплIым къиджын хуейр илъэ­сищым къригъэтIасэри, 1951 гъэм и къуажэм къигъэзэжащ пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэу лэжьэну. Зы илъэскIэ лэжьауэ, щIэныгъэм гу хуэзыщIа хъыджэбзыр пединститутым, иджырей КъБКъУ-м, щIэтIыс­хьащ, къиуха нэужь, хабзэр арати, и арэзыныгъи къыщIэ­мыуп­щIэу, егъэджакIуэ хуэны­къуэ Къэхъун къуажэм ягъэ­кIуащ урысыбзэмрэ литера­ту­рэмкIэ 5 - 10-нэ классхэр иригъэджэну. ИлъэсищкIэ а IэнатIэм пэрытауэ, 1959 гъэм Старэ Шэрэдж ­къуажэм дэт курыт еджапIэм и унафэщI ящIащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым аспирантурэм щIэтIыс­хьащ икIи 1963 гъэм кандидат диссертацэр пхигъэкIащ. ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэу Налшык дэта институтым и урысыбзэ къудамэм методисту щылэжьащ, педучилищэм егъэджакIуэу щыIащ, КъБКъУ-м егъэджакIуэ нэхъыжьу уври, доцент хъуащ, 1979 гъэм Мэзкуу доктор диссертацэр щыпхигъэкIа нэужь, профессор хъуащ, урысыбзэр хамэ къэралыбзэу щадж къудамэм и унафэщI ящIащ. 
Урысыбзэр зимыанэдэлъхубзэхэм щIэныгъэ ирептыну абы зэхилъхьащ зэи щымыIа щIэныпхъэ. Илъэс пщIы бжыгъэхэр тригъэкIуэдащ ар къипщытэным, нэгъэса ищIыным, и бгъэ­ды­хьэкIэщIэр зэрылажьэмрэ абы еджакIуэхэм ярит зыужьыныгъэмрэ игъэлъэгъуэным. Шэ­джы­хьэщIэм и къэхутэныгъэм фIищащ «Псалъэ къэхъукIэм и Инвариант». Ар яджащ Совет Союзым и ЩIэныгъэ академием щылажьэ щIэныгъэлIхэм, Педагогикэ щIэныгъэхэмкIэ академием, РСФСР-м ЦIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ иIэ IуэхущIапIэм. Марие къихутар щхьэпэу, адэкIи зе­гъэужьын хуейуэ къалъытэри, ­КъБКъУ-м лабораторэ къыщы­зэIуахащ, илъэс дэкIри, ар ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институт хъуащ, унафэщIу щытыну езы ШэджыхьэщIэм къыхуагъэфэщащ. А институтыр щыIэхукIэ лэжьыгъэр зэпыуакъым. Зы тхылъкъым ШэджыхьэщIэм къы­дигъэкIар, и къэхутэныгъэр щызэпкърихыу, и къэгъэсэ­бэ­пыкIэ хъунур къыщигъэлъа­гъуэу. 5-нэ, 6-нэ, 7-нэ классхэр зэреджэн «Русское слово» тхылъхэр, «Содержание и приемы обучения русскому словообразованию: выход в лексику, грамматику и орфографию» монографиер, Мэзкуу щIэныгъэлIхэм «мыр налкъутщ» къы­щIыжраIа «Модели и схемы словообразовательных типов рус­ского языка», «Формула «Инвариант СТ»: усвоение русской орфографии без правил», «Инвариант словообразовательного типа - формула построения слов: его прошлое и будущее» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри.
Итхауэ хъуам я купщIэр къыхэкъузыкIауэ щызэригъэуIужащ «Формула «Инвариант СТ» - основа комплексно-процессуального метода изучения языков (на примере русского)» моногра­фием.
Том 15 хъу хьэрып псалъалъэм псалъэу итыр я купщIэ нэхъы­щхьэхэмкIэ лъэпкъыгъуэ щхьэ­хуэурэ зэхэгъэкIауэ «Модели и схемы высокопродуктивных и продуктивных словообразова­тельных типов арабского языка» тхылъыр къыдагъэкIащ Ды­гъужь ФуIэд и гъусэу. ЗэкIэлъ­хьэужьурэ журнал къыдигъэ­кIырт щIэныпхъэм и зыужьыкIэр къыщигъэлъагъуэу, егъэджа­кIуэ­хэм ар къызэрагъэIурыщIэм и щапхъэхэр иту, урысыбзэм, адыгэбзэм, балъкъэрыбзэм, инджылызыбзэм, тыркубзэм къы­зэрыщысэбэпынур щызэпкъ­рыха тхыгъэхэр иту. Етхуанэ клас­сым я «Русское слово» тхылъым егъэджакIуэхэр тыншу ирилэжьэным папщIэ, Жэмы­хъуэ Марьянэ иригъэтхат «Методическэ дэIэпыкъуэгъу» тхылъ бэлыхь.
Марие къызэрыгурыIуэрати, Тхьэр щымысхьу къызэротамкIэ цIыхум уадэгуэшэжынырат на­сыпыр. Тхьэр къетат щIэныгъэкIи, абыкIэ нэхъыбэм зэрахуэупсэнщ зыхущIэкъуар.

Структурнэ щIэныпхъэр егъэджакIуэхэм къызэралъытар

ШэджыхьэщIэм и щIэныпхъэр зэфIэувэнымкIэ щIэгъэкъуэ­нышхуэ хъуащ Аруан еджапIэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ Щоджэн Галинэ Андермыкъан и пхъур. Галинэ къехъулIэр щалъагъум, еджапIэм бзэмкIэ егъэджакIуэу дэтыр къыбгъурыувати, я цIэр зэлъащIысауэ, Iуэхум зыщагъэгъуэзэну хьэщIэхэр дэнэ щIыпIи къа­хуикIырт.
Щоджэн Галинэщ Марие ­къуэувэу щIэныпхъэм и зегъэ­кIуэкIэнум, урокым щызэхэбу­хуанэ хъуну Iыхьэхэр зэхэлъхьа-зэщIэлъхьа зэрыхъунум кIэлъы­зыгъэплъар. Езым урокыр иригъэкIуэкIырт, Марие егъэ­джакIуэмрэ еджакIуэхэмрэ яку щекIуэкIыу хъуам гу лъитэу я щIыбагъым къыдэсти, хэлъхьапхъэмрэ хэхыпхъэмрэ къилъа­гъурт, урок нэужьым зэгъусэу тепсэлъыхьыжырт, чэнджэщхэр зэIэпахырт. Галинэ игу къегъэ­кIыж сабийхэр жыджэру зэры­лажьэр, гупсысэкIэ ящIэу, я Iэпэм итхыр уэрсэру жьэкIэ жаIэжу, зыгуэр къащыгурымыIуэм упщIэр гъэхуауэ къагъэуву щилъагъум, Марие гуфIэм зэщIищ­тэу зэрыщытар. А цIыкIухэм ядилъагъурат ар нэхъри и Iуэхум тезыгъэгушхуэр, и гуащIэр зыгъэбагъуэр. Ар урокым щIэс къудейтэкъым, еджакIуэхэм епсэ­лъылIэрт, зыхуей упщIэхэр яритырт, къратыж жэуапым елъытауэ, зэтриублэ Iуэхум нэхъри куууэ пхыплъырт. Зэгуэрым мыпхуэди къэхъуат. Хабзэ зэрыхуэхъуауэ, ШэджыхьэщIэр Аруан еджапIэм къакIуэри, урокым щIыхьащ, ауэ, махуэ къэси хуэдэу, икIэмкIэ кIуэуэ кIэлъыплъакIуэу тIысакъым. КъызэрыщIыхьэу Галинэ къыжриIащ урокыр езым иригъэкIуэкIыну зэрыхуейр. Абы и доктор лэжьыгъэр щыпхигъэкIыну пIалъэр къэсыпати, зы упщIэ къыкъуэкIат, и жэуапыр къип­щытэн хуейуэ. Зыхуейр зыщIэ­жыр езырати, сабийм я пащхьэм иуващ ахэр дэIэпыкъуэгъу ищIыну, зыхуейм хуешалIэмэ еплъыну.
Мис апхуэдэт а цIыху хьэлэ­мэтыр: нэгъэсауэ пэж фIэкIа утыку ищIынутэкъым, ар къи­гъуэ­тыным папщIэ езыри зыщысхьыжыртэкъым, къегъэзахэри нэгъуэщIыну хуит ищIыртэкъым. А зы цIыхум ныбз куэд иIащ: егъэджакIуэт, щIэныгъэрылажьэт, теоретикт, къэхутакIуэт, динырылажьэт. Ар зэ­рыеджагъэшхуэм дэщIыгъуу икIи лэжьакIуэшхуэт, пэжыры­лъыхъуэт, захуагъэм хущIэкъурт. Лъыхъуэн, къехъулIам къыщызэ­темыувыIэн, езым къищIар нэхъыбэм яригъэщIэжын - арат и гур зыхуэпабгъэр, и щыIэкIэр, и дуней тетыкIэр. Езым щIэныгъэмрэ лэжьыгъэмрэ яхуиIэ лъагъуныгъэр япкъригъыхьэрт къы­дэлажьэхэми зыдэлажьэхэми. Япкърымыхьэнумэ, IуигъэкIуэ­тырт, и гъунэгъуу щигъэIэнутэкъым. Апхуэди къэхъурт.
ЕджапIэхэм ядэлажьэ защIэу­рэщ ШэджыхьэщIэм и щIэныпхъэр зэрызэфIигъэувари, зэры­ригъэфIэкIуари. Куэдрэ къы­зэрыхъум хуэдэу, ар щIэныгъэлI пэшым къыщIэмыкIыу, стIолым бгъэдэсу, практикэм пэжыжьэрэ и нэгу къыщIигъэхьэмрэ щIэныгъэм къыхиха къудеймкIэ къэ­хъуакъым. ЩIэныгъэ лъагэм щызекIуэ структурнэ лингвистикэм, педагогическэ психологием, экспериментальнэ щIэныгъэм - мис мы унэтIыныгъищым а лъэхъэнэм щIэуэ къыщызэIуахам къыхэтэджыкIащ Марие и къэхутэныгъэр. Илъэскъым икIи илъэситIкъым ар къызэ­рип­щытар, зэрызэригъэзэхуар. Ди щIыналъэм щызригъэгъуэта гугъэзэгъэгъуэмкIи къызэтеувыIакъым, щIыпIэ зэхуэмыдэхэм щыкIэлъыплъащ: Фергана, Мейкъуапэ, Кутаиси, Баку. Езым шэч къытримыхьэж хъуащ: и щIэныпхъэр егъэджэныгъэр нэхъ тынш икIи нэхъ купщIафIэ зыщI Iэмэпсымэ щхьэпэ дыдэщ. Япэу къэунэхуат бзэм зэрыхурагъэджэн щIэныпхъэ, бзэщIэ­ныгъэр зэрызэхэт Iыхьэхэр зэ­пэджэжу, зэгъусэу, а Iыхьэхэм яку илъ зэпыщIэныгъэхэр наIуэ хъурэ абы щхьэпагъыр нэхъри ин ищIу.
ЕджапIэ куэдым я егъэджа­кIуэхэр къыкъуэуват Шэджы­хьэ­щIэм, и институтым къакIуэурэ еджэрт, я урокхэр щIэрыщIэ ящIыным, зи пащхьэ ит сабийхэм нэхъ щIэныгъэ куу зэрырагъэгъуэтыным зыхуагъэ­хьэ­зырырт. Зэпыч имыIэу урок зэIухахэр екIуэкIырт, егъэджакIуэу ­кърихьэлIар щIэныпхъэм и зэтеублэкIэм кIэлъыплъырт, ар зы­телэжьэфыну лъэныкъуэхэм щы­тепсэлъыхьырт, зэчэнджэ­щ­хэрт, щхьэж гу зылъитамкIэ зэхъуажэхэрт. Бзэм хуезыгъа­джэхэм я гукъыдэжыр къиIэта хъуат структурнэ щIэныпхъэр зи лэжьыгъэм хэзыпща егъэджакIуэхэм къагъэлъагъуэ ехъу­лIэныгъэхэм. Псом хуэдэжтэкъым Аруан, Псынабэ, Шэрэдж Ищхъэрэ, Тэрч, Урыху, Къэхъун, Щхьэлыкъуэ, Яныкъуей, Къэрэгъэш къуажэхэм, Налшык дэт ­30-нэ еджапIэм я егъэджа­кIуэхэр. Езыхэр Iэзэ хуэхъури куэди ягъэсэжат, бгъэдыхьэкIэ куп­щIа­фIэр нэхъыбэм къызэращIэным, зэрызэлъащIысыным елIэлIахэрт.
ЕгъэджакIуэхэр зэхуэшэсы­нымкIэ, семинархэр егъэкIуэ­кIы­нымкIэ ШэджыхьэщIэм дэIэпыкъуэгъуфI къыхуэхъуат ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтыр: абы и унафэщIу щыта Жэмыхъуэ ­Суфян, унафэщIым и къуэдзэу щыта Тохъу Светланэ, егъэ­джэныгъэм бгъэдыхьэкIэщIэхэр хэлъхьэ­ным­кIэ къудамэм и уна­фэщIу лэжьа Мыз Маринэ сымэ.
Мы Iуэхум лъэпощхьэпо къыхилъхьащ курыт еджапIэхэм зэрыщрагъаджэ тхылъхэр илъэсиплI къэс щIэуэ къыдэкIыжын хуейуэ ткIийуэ зэрыщытым. ШэджыхьэщIэм и «Русское слово» тхылъхэм я ныбжьыр икIащ, щIэ къыдэкIыжакъым. ЕгъэджакIуэхэр нэгъуэщI тхылъхэм техьэжын хуей хъуащ, ауэ структурнэ щIэныпхъэм и фIагъыр къызыгурыIуахэм ар зэрыхъукIэ я урокхэм щагъэлажьэ. ПцIы хэмылъу, щIэныпхъэм хуэщIа тхылъкIэ щебгъаджэмрэ щыIэ тхылъым ар къебгъэзэгъыну ущыхуежьэмрэ къыпэкIуэр зыкъым.

БзэщIэныгъэм  хэт еджагъэшхуэхэм структурнэ  щIэныпхъэр къызэралъытар

ШэджыхьэщIэм и инвариантыр щызэпкърихыу япэ дыдэ ­дунейм къытехьар «Содержание и приёмы обучения русскому словообразованию: выход в лексику, грамматику, орфографию» зыфIища тхылъырт. Ар щагъэлъэгъуауэ щытащ Совет Союзым и ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэхэр зи утыку кърахьэ ­ВДНХ-м, щытхъу куэди хуагъэшат, бзэщIэныгъэми егъэджэ­ныгъэми хилъхьэфынур ину ­къалъытэу. Тхылъым а гъэлъэ­гъуэныгъэм и саугъэт къыхуа­гъэфэщат, апхуэдэпщIэ зэри­­гъуэ­­тамкIэ хъыбарегъащIэ тхылъ къыхуагъэхьат абдежым ирихьэлIэу ШэджыхьэщIэр щы­лэжьа КъБКъУ-м и ректор ­Лъостэн Владимир, Совет Союзым егъэджэныгъэмкIэ иIэ къэрал къэпщытакIуэхэм я уна­фэщI Буга П. Г. къыбгъэдэкIыу.
Филологие щIэныгъэхэм я ­доктор, профессор, Къэрал саугъэтым и лауреат, Виноградов В.В. и цIэр зезыхьэ, Урысыбзэм и институтым и щIэныгъэ­рылажьэ нэхъыщхьэ Лопатин В.В. ШэджыхьэщIэм и лэжьыгъэм нэгъэсауэ щыгъуазэ зы­хуищIри, пщIэшхуэ къыхуищIу къытетхыхьыжат. Абы итхам щыщщ мыр: «…ШэджыхьэщIэм къигъэлъэгъуа бгъэдыхьэкIэр егъэ­джэныгъэ лэжьыгъэм къы­щыгъэсэбэпыныр игъуэ дыдэу зэрыщытым шэч хэлъкъым».
Профессор Федоренкэ Л. П. езы Марие зыкъыхуигъазэри къыжриIащ: «Си гугъэмкIэ, Марие, уэ езым иджыри къыбгурыIуэркъым къэпхутам и инагъыр. Ар унэтIыныгъэ хэха мэхъу! Къэрал псом щызекIуэр нэ­гъуэщIщ. Сэ сыметодистщ, сы­щIэныгъэрылажьэщ, си тхылъ­хэмкIэ щоджэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрат еджапIэхэм, икIи уэ жыпIэр сэ стхахэм пэщIоувэ. Апхуэдэу щыт пэтми, бдэсIыгъынущ, уи лъэныкъуэу сыщытынущ. Ауэ сыту гугъу дыдэ уехьыну. Уэ щIэх уакъыгурыIуэнукъым».
Къэбэрдей-Балъкъэрым къа­кIуэу структурнэ щIэныпхъэмкIэ ирагъаджэ классхэм щIэса профессор Тихонов А. Н. жиIащ: «Сабийм я лэжьэкIэ сэ мы урок­хэм щыслъэгъуар фIэщщIы­гъуейщ! Апхуэдэ егъэджэкIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и за­къуэ къыхуэнэныр мыхъунщ!»
Профессор Березовская Т. Ю. и Iуэху еплъыкIэри апхуэдэ ды­дэт: «Дэ ШэджыхьэщIэ Марие къытхуищIар уасэ зимыIэщ. Егъэ­джэныгъэмрэ гъэсэны­гъэм­рэ абы фIыгъуэу къыхилъ­хьэнур къэлъытэгъуейщ». 
1989 гъэм Мэзкуу къикIри, Налшык къэрал унафэкIэ къэкIуат щIэныгъэлI гуп, Инвариантым и лэжьэкIэр зрагъэлъагъуу псалъэмакъ пыухыкIа тращIыхьыжын хуейуэ. Ахэр еблэ­гъащ Аруанрэ Щхьэлыкъуэрэ дэт курыт еджапIэхэм. Урокхэр зэфIэкIри, гу зылъатар зэпкърахыжыну щызэхуэзэжахэм, щIэ­ныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ министр Тхьэгъэпсо Хьэжысмел гупым я нэхъыщхьэ Шараповэ М. П. еупщIащ: «Дауэ къыфщыхъуа фи нэгу щIэкIар?». Жэ­уапыр мырат: «Мы методыр еджапIэхэм дэмыхьэныр еджа­кIуэхэм лей етха хуэдэу аращ». Гупыр я фIэщу тепсэлъыхьащ структурнэ щIэныпхъэр зи лъабжьэ тхылъхэр, методическэ чэнджэщхэр гъэхьэзырыным пэры­мыхьэныр фIэкIыпIэ зимыIэу зэрыщытым. А гупым Налшык щрагъэкIуэкI лэжьыгъэм къы­дэкIуэу Пушкиным и цIэр зезыхьэ институтым ШэджыхьэщIэм и лэжьыгъэхэр щIалъхьат, яджу рецензие къратыжын хуейуэ. А рецензиер урокхэм щIэсам жаIам техуакъым: «Методыр урысыбзэр джыным хуэщIауэ зэрыщытым шэч хэлъкъым, ауэ еджапIэу хъуам щызэлъащIы­сыныр Iэмалыншэкъым». 
Структурнэ щIэныпхъэм зэ­рыхуэфащэу ину зиубгъуакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зи гъуэгу хуитыр министерствэхэм, университетхэм яфIэкъабылырщ. ШэджыхьэщIэм и бгъэдыхьэ­кIэм и лъэр нэхъ щыувар уры­сыбзэ­рати, илъэс куэд лъандэрэ зэтеубла хъуауэ, псори есэжауэ, тхылъу хъуари абы тету къыдэкIауэ зы егъэджэкIэ щыIэт. А тхылъ щыIэхэр зытхахэрат дэнэкIэ ­зыбгъазэми къулыкъухэр зыIыгъыр. Дауэ жаIэнт, дыдейм хуэдэу е нэхъыфIу егъэджэкIэ къэунэхуащи, гъуэгу етын хуейщ, жаIэу. Къэхъуаращи, нэхъыбэр псалъэншэу къыпэуващ. Зыми щхьэ­техауэ иубакъым, къагу­рыIуэрт пхуимыгъэкIуэтын щIэ­ныгъэ къабзэу зэрыщытыр. Бзаджагъэм хуекIуахэщ: IейкIи фIыкIи тепсэлъыхьыртэкъым, ямылъагъу, зэхамых защIырт, сыту жыпIэмэ езыхэм я гъуэгу пхрашыжауэ къалъытэрт, щIэ­ныгъэм и лъапсэм пщIэ зиIэ увыпIэ щаубыда хуэдэт. Марие и Инвариантыр абыхэм илъэс бжыгъэхэр зытрагъэкIуэда бгъэ­дыхьэкIэхэм зыкъомкIэ пэщIэувэрт, пэжу къалъытэу къэгъуэгурыкIуа Iуэху еплъыкIэ гуэр­хэм шэч къытрыуигъэхьэжырт. Тхылъ­хэр, статья куэдхэр зытептхыхьам нэгъуэщIынэкIэ уеплъы­жыну къомыхъулIэнри хэлъщ. ШэджыхьэщIэр зэлэжьа унэ­тIыныгъэмкIэ гъусэ къыхуэхъун куэд езым хуэдэ еджагъэ­шхуэ­хэм къащIыхэмыкIам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр аращ. 
ГъащIэм и сыт хуэдэ щыIэкIэри къащти, зэфIэувауэ къэгъуэгурыкIуэ щытыкIэр пхъуэжыныр ямылейуэ гугъущ. ЩIэр зэкIэ тегъэщIапIэшхуэ зимыIэ гуэрщ, жьыр псори зэсэжауэ, нэгъуэщIу щытынкIэ хъуну гурыщхъуэ лъэпкъи ямыIэу зэрыпсэущ. ­Нэхъ лъэкIыныгъэ зиIэр зимы­Iэм пэщIоувэ, езыми телъхьэ и куэдщи, мэгушхуэ. Марие къе­хъу­лIар шэч къызытримыхьэ и пэжым кърит гуащIэмкIэ пхри­шыжаращ, и ерыщагъыр къы­щыпекIуэкIыж къэхъуами. Ар зэи ­гуитIщхьитIакъым, къытригъэзэжурэ къимыпщыта, езым хьэкъыу пхымыкIа къигъэIуакъым. Абы жиIэрт: «ЩIэныгъэр шэч зимыIэ пэжагъ гуэру щытмэ, абы хуэпщылIын хуейщ, Тхьэм зэрыхуэпщылIым хуэдэу, сыту жыпIэмэ щIэныгъэр къызыбгъэдэкIыр Тхьэр аращ». А псалъэхэм яхэлъ купщIэм тетущ езы еджагъэшхуэр зэрыпсэуар. НэгъуэщIуи хузэфIэкIынутэкъым. Си Iуэхур ирекIуатэ, жиIэу зыми зыхуигъэщхъакъым, къыспэ­щIэувэжынщ, лъахъэ схуэхъунщ жиIэуи пэжу къилъытэр иукъуэдиин къигъэнакъым. И хьэл ткIийр къыхуамыгъэгъуари пэжщ. Къыскъуэтхэр нэхъыбэ ирехъу жиIэу, фIэгунэмыс цIыху гъунэгъу зыхуищIакъым. Зы­щIезыгъэх, щхьэусыгъуэ зи куэд, езым зэтриубла кIуэкIэр зэблэ­зышыну гурыщхъуэ зыхуищI зыдигъэлэжьакъым. Сытым щы­гъуи пэжыгъэрэ къабзагъэрэ ­къилъыхъуэрт. Сыт хуэдэу ар мыгугъуми, абыкIэ мылъку гуэр къэблэжьыфыну щымытми, ­къилъытэрт щIэныгъэм хыхьа цIыхум абы зритыну фIэкIа, нэгъуэщI лэжьэкIи щытыкIи щыIэн хуэмейуэ. МащIэкъым абы щIэныгъэм хишахэр. Абыхэм ящыщщ педагогикэ щIэныгъэхэм я доктор хъуахэу Емуз Н. Гъу., Геляевэ А. А., Бабаевэ Л. А., педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат Жырыкъ Р. Ж., ТIажь Б. П., Жеребилэ Т. В., Мухьэдий Ф. П., ХьэцIыкIу Р. А., ШынтIыкъу И. В., филологие щIэныгъэхэм я кандидат Къумыкъу Д. М.

Структурнэ щIэныпхъэр щадж щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и кIэр зыхуэкIуар

Урысей Федерацэм щIэныгъэмкIэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ езыт еджапIэхэмкIэ, техническэ политикэмкIэ министерствэм 1992 гъэм Структурнэ щIэныпхъэм зегъэужьынымкIэ щыIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институ­тым хухихащ сом мин 600, щIэ­ныпхъэр адэкIи джыным, егъэ­джэныгъэ лэжьыгъэм хэпща ­хъуным текIуэдэн хуейуэ. Ар мылъкуфI хъурти, Шэджы­хьэ­щIэм лабораторэу 8 къызэ­Iуихат: урысыбзэмкIэ, адыгэбзэмкIэ, хьэрыпыбзэмкIэ, инджы­лызы­бзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ, тырку­бзэмкIэ, нэмыцэ­бзэмкIэ, франджыбзэмкIэ. Институтым гулъытэ къыхуищIащ ­КъБР-м и президент КIуэкIуэ ­Валерий Аращ щылэжьа пэшхэр ­къезытар. Къэралыр лъэлъэжурэ, Мэзкуу къикI ахъшэри кIуэщIащ, лабораторэхэм щыщу плIыр зэхуащIыжын хуей ­хъуащ. 1999 гъэм Къэбэрдей-­Балъкъэр Республикэм и Правительствэм унафэ ищIащ ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ ми­ни­стерст­вэм илъэс къэс бюджетыр щигъэпскIэ Структурнэ щIэныпхъэм зегъэужьынымкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институ­тым Iыхьэ хухихын хуейуэ. Iуэхум и зегъэкIуэкIэр нэхъ гугъу хъуа­ми, Марие лэжьакIуи хэкIыпIи къи­гъуэтурэ зригъэубгъурт. Адыгэбзэм елэжьыныр нэхъ япэ иригъэщхэм ящыщт. АбыкIэ ­гугъа­пIэ нэхъыщхьэу иIар Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым и щIэныгъэлI БищIо Борисщ. ­Марие и инвариантым нэ лейкIэ еплъын, джын, зегъэужьын зэрыхуейр къыгуры­Iуат БищIом. 
Институтым къыдигъэкI журналым мыпхуэдэу щитхат абы: «Структурнэ методикэм адыгэ­бзэм щиубыдынкIэ хъуну увы­пIэм теухуауэ зы Iуэхугъуэ гу ­лъумытэу ублэкI хъунукъым. Мы методикэм, дэ къызэрытлъытэмкIэ, псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иIэнущ адыгэбзэ зымыщIэххэ е шэрыуэу зымыщIэ адыгэхэм (псалъэм папщIэ, къалэдэс сабийхэм) ар щрагъэджкIэ. Адыгэ­бзэр мыадыгэхэм зэрырагъэ­джын методикэ иджыри щыIэкъым. ЩIыщымыIэри гурыIуэ­гъуэщ - иджыри къэс апхуэдэ хуей дыхъуакъым… Ауэ иджы апхуэдэ къалэн, гъащIэм зи­хъуэжри, ди пащхьэ къиуващ. Ар къалэн тыншкъым. Языныкъуэ еджапIэхэм, университетым къы­щызэIуахащ адыгэбзэ зы­мыщIэхэм ар егъэджынымкIэ курсхэр. Ауэ абыхэм я нэхъыбэр лъэлъэжащ, лажьэу къэна язы­ныкъуэхэми, щIэныгъэ лъабжьэ лъэпкъ егъэджэкIэм зэримыIэм къыхэкIкIэ, къикIышхуэ щыIэкъым. Телевиденэм къызэIуихауэ щыта адыгэбзэ урокхэми мыхьэнэ лъэпкъ ямыIауэ жыпIэ хъунущ. А псор щIыжытIэр мыращ: мы къалэн къытпэщытымкIэ гугъуехьым дыкъыхишыфыну къытфIощI ШэджыхьэщIэм и методикэм». БищIом зэрыжи­IэмкIэ, а лъэхъэнэм институтым и адыгэбзэ къудамэм щылэжьахэр тегушхуауэ Iуэхум яужь итат структурнэ щIэныпхъэм «адыгэ­бзэм ехьэлIауэ фIыгъуэу къы­пыкIыну псори къыпахыну» хьэ­зыру. 
Жагъуэщ ар къызэрымыхъуар, лэжьыгъэр къызэрызэтеувыIэжар.
2004 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм Налшык махуитхукIэ щызэхэтащ псалъэ къэхъукIэм и инвариантымрэ абы къыпкърыкIыжа структурнэ щIэныпхъэмрэ яхэлъ лъапIэныгъэм теухуауэ Урысей­псо конференц. Абы кърихьэ­лIащ къэралым и щIыпIэ зэщы­мыщхэм къикIа лIыкIуэхэр, Мэзкуурэ Бытырбыхурэ бзэм елэжьу дэт институтхэм я уна­фэщIхэр, лэжьакIуэхэр. ПсалъэкIэ къагъэнэхуам и мыза­къуэу, Аруан, Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэхэм я еджапIэхэм еблэ­гъахэщ, урокхэм щIэсащ, щIэ­ныпхъэм и лэжьэкIэм кIэлъы­плъахэщ. Къы­зэхуэса щIэныгъэлIхэм я чэнджэщхэм япкъ иткIэ конференцым унафэфIхэри къыщащтат: республикэм ис егъэджакIуэхэр гупурэ зэхуашэсурэ щIэныпхъэм щагъэгъуэзэну; а бгъэдыхьэкIэр зи лъабжьэ тхылъхэр курыт еджапIэм и 2 - 4-нэ, 5 - 7-нэ классхэм папщIэ зытхын автор гупхэр къызэрагъэпэщыну; щIэ­ныпхъэр лэжьыгъэм хэпщэныр республикэм и щIыналъэ уна­фэщIхэм пщэрылъ ящыщIын ­хуейуэ; нэхъапэ ар лъэ быдэкIэ щыгъэувын хуей еджапIэхэр къыхэхыпхъэу, абы мылъкуу текIуэдэнур егъэджакIуэхэм я ­Iэзагъым щыхагъахъуэ Институтым 2005 гъэм и бюджетым къыхалъытэну. А унафэм и Iэ щIэлъщ КъБР-м егъэджэныгъэмрэ цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и министру щыта Щоджэн Ахьмэд.
ФIыми, унафэр тхылъымпIэм къинэжащ, зыри гъэзэщIа хъуа­къым. Конференцыр иухщ, щытхъумрэ дахэмрэ щагъэшщ, Iуэхур кIуэтэн папщIэ лэжьын ­хуейр къратхыхри, псори зэфIэха хъуа хуэдэу (щIэупщIыIуэжахэ?), адэкIэ гъащIэм пищащ.
Тыркубзэр моделхэм я шыбзэм зэрыщIигъэкIам хуэдэ дыдэу елэжьырт инджылызыбзэми. Хьэзыр хъуа материалыр куэд дыдэт, ауэ институтым и уна­фэщIыр дунейм ехыжри, а лэ­жьыгъэшхуэр лъэужьыншэ ­хъуащ, зи нэIэ тетын, пызыщэн щы­Iакъым. КъызыдэкIуам дэ­кIуэ­дыжащ жыхуаIэм хуэдэ ­хъуащ езы институтри. Пушкиным и цIэр зезыхьэ уэрамым тет унэ зэтетхэм ящыщ зым и зы къат иIыгъыу лажьэу щыта институтыр, унафэщIыр щыщы­мыIэжым, япэщIыкIэ яхьыжащ зэпха Къэбэрдей-Балъкъэр къэ­рал университетым, пэшитI ­хухахри, Шэнтыкъуэ Иринэ уна­фэщIу зы лъэхъэнэ гуэр екIуэ­кIащ. Марие и гъусэу адыгэбзэм и лексикэр псалъэ къэхъукIэм и моделхэмрэ щIыкIэмкIэ зэхагъэкIыну ирагъэжьа лэжьыгъэм пащащ икIи мыIейуэ гъэзэщIа хъуат.
Институтыр зыхагъэхьэжа ­университетым и унафэщIыр зыкIи абы хуэмейуэ къыщIэкIри, зэхуащIыжащ, илъэс бжыгъэкIэ цIыху гуп зэлэжьа материалышхуэр кIуэдащ. Университетым и пщIэр зэриIэтыфыну щыта институтыр хигъэкIуэдэжащ, щIэныгъэ нэгъэсар зи лъабжьэ щIэныпхъэм зригъэужьакъым. Iуэхум и кIуэкIэр зэрымы­хъу­мыщIэм къыхэкIыу а лъэхъэнэм ректору лэжьа Къарэ­мырзэ Барэсбий зыщыхуагъэзам, жэ­уапу къитар мыращ: «Си щхьэкIэ щыIэ унафэщIым институтыр университетым хэбжэ къыщызжиIэкIэ, ар сымыгъэ­зэщIэну сыхуиттэкъыми, приказ стхыри къыхэзгъэхьащ, ауэ сэ абы зыкIи сыхуейкъым». ГурыIуэгъуэт апхуэдэу унафэщIыр зы­хущыт институтыр зэрымыпсэунур, ауэ адыгэбзэм и джыкIэ ­хъунум ехьэлIауэ лэжьыгъэ мыIей зэтеубла хъуати, абы бгъэдэт гупыр къызэтеувыIэжыну хуейтэкъым.
ЩытыкIэ гугъум иува лэжьа­кIуэхэм зыхуагъэзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым бизнесымкIэ и институтым и унафэщI Хъурей Феликс. Ар философт, сыт хуэдэ Iуэхуми лъэныкъуэ куэдкIэ хэплъэрти, къыгурыIуат структурнэ щIэныпхъэм гъуэгу етын зэрыхуейр. И институтым къыщызэIуихащ Бзэхэр структурнэ щIэныпхъэм тету джынымкIэ къудамэ, Налшык къалэми республикэм и щIыналъэхэм щылажьэ курыт еджапIэхэми структурнэ щIэныпхъэр къыщацIыхунымкIэ лэжьыгъэ пыухыкIа гъэзэщIа хъуащ, семинархэр екIуэкIащ, щIэныпхъэм и зэ­фIэкIыр нэрылъагъу щащIу. Хъурейм и фIыгъэщ адыгэбзэмкIи урысыбзэмкIи егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэр щIэщыгъуэ зыщIын тхылъ зыбжанэ дунейм къызэ­рытехьар. Мырат ШэджыхьэщIэм и щIэныпхъэр и лъабжьэу 2-нэ, 5 - 7-нэ классхэм папщIэ «Адыгэ псалъэ» пособиехэр ща­гъэ­хьэзырар. Мыбдеж къыщы­хэз­­гъэ­щынщ КъБКъУ-м и адыгэ­бзэ къудамэми Гуманитар къэ­хутэ­ныгъэхэмкIэ институтми я щIэ­ныгъэлIхэм структурнэ щIэ­ныпхъэр адыгэбзэм къимытIэ­сэну жаIэу тхылъхэм я лъэтеувэм къызэрыщыпсэлъар. Зытхахэм къы­зэралъытэри, зыIэрыхьа егъэ­джакIуэхэм халъэгъуари ­нэгъуэщIщ.

ФIэщхъуныгъэ  куу

ШэджыхьэщIэм япэ дыдэу къыдигъэкIа тхылъым къыпэкIуа ахъшэмкIэ мэжджыт ухуэным пыхьащ. Сытыгу уиIэн хуейт, сыт хуэдэ тегушхуэныгъэ пхэлъын ­хуейт, уи гуащIэ фIэкIа узыщы­гугъын уимыIэу апхуэдэ пщэ­рылъ зыщыпщIыжын папщIэ?.. ПщIыхьэпIэу и нэгу щIэкIат мэжджытыр щищIыну щIыпIэри иIэн хуей теплъэри. ЩIыпIэр Псынабэ къуажэм и дыхьэпIэрат. Проект куэдым хэплъащ, зыхуейм хуэдэ хуэмызэурэ, ауэ лъыхъуэм къегъуэт, икIи къигъуэтри икIи Iуэхум кIэщIкIэ яужь ихьащ. КъыкъуэкIащ къыдэзыIыгъахэр, зыкъыщIэзыгъэкъуахэр. Мэжджы­тым ирихьэлIэнухэр къыщищэхукIэ, нэхъ лъапIэмрэ нэхъыфIымкIэщ здэплъар, пуд къищэхуу и ахъшэм нэхъыбэ къыщIигъэкIыну пылъакъым. И фIэщ хъурт адэкIи хэкIыпIэ къызэригъуэтынур. Уасэ гуэр иIэну и унэм щIэтар ищэжащ, щыгъын лъапIэ къилъыхъуакъым. И гуащIэри, и пщIэнтIэпсри зыхилъхьар а мэжджытыр нигъэсынырщ. Зэи зыри псоми ещхьу зымыщI Марие ищIа мэжджытри ди щIыпIэм итхэм къащхьэщыкIырт. Абы хэтщ пэшиплI, сабийхэм бзиплIкIэ щIэныгъэ щрагъэгъуэтыну зэт­риублэн и гугъауэ. Тхылъ хъумапIэ хэтщ, ШэджыхьэщIэм тхылъу зэрихьар абы щIэлъщ. Нэхъ пэшышхуи хухихат муслъымэн нэчыхь щатхыну. Марие щыгу­гъащ а Тхьэм и унэм лэжьыгъэ купщIафIэ щекIуэкIыну, сабийхэм щIэныгъэри гъэсэныгъэри нэгъэсауэ щагъуэту, гурыщIэ ­къабзэм зэришэлIахэм унагъуэ къызэрагъэхъум и щыхьэт тхылъ­хэр щатхыну, щIэныгъэм хуэлажьэ цIыхухэр щызэблэкIыну. А псори къэхъуакъым, аргуэрыжьщи, щIэныгъэ системэр апхуэдэ Iуэхутхьэбзэ хуэмыны­къуэу къыщIэкIати. Мэжджытыр щыIэщ, дин Iуэху щызэрахьэ, ­къабзэщ, екIущ, и чэзум хъуэ­жыпхъэр, зэхъуэкIыпхъэр къызэ­рагъэпэщ ШэджыхьэщIэ Марие и цIэр зезыхьэ фондыр зыгъэлажьэхэм. Фондыр къызэрагъэпэщат Хьэлышх Хьэсэн, Сунш Ануарбий, Ахъмэт Назир, Индрокъуэ Мухьэмэд, Мамыхъу Мулид, Шакъ Хъусен, Лаговатовский Юрий сымэ. Марие дунейм ехыжа нэужь и цIэр фондым фIащыжащ. Зэи темыплъэкъукIыу мэжджытым кIэлъоплъ Хьэлышх Хьэсэн, къыкъуэкI лэжьыгъэм фондым хэтхэр полъэщ, ныкъусаныгъэ гуэр иIэу щагъэткъым.
Марие илъэс 15-кIэ елэжьащ ухуэныгъэм, езыр щыщымыIэжми, фондым хэтхэм мэжджытыр IэщIыб ящIакъым, ебгъэлеймэ, езы Марие абы зэрыхуэсакъам къыкIэрымыхуу кIэлъыплъахэщ икIи кIэлъоплъ. 
ШэджыхьэщIэр зыпэлъэщам хуэдизым пэщIэувэфынури пэ­лъэщынури зырызыххэщ. Зыхинакъым хьэжыщIым и псапэми. Куэдым я хъуэпсапIэ а гъуэгу мытыншыр 1996 гъэм къызэпичри, «Хьэжым и гъуэгуанэ тхыгъэхэр» тхылъыр итхыжат. Абы итщ мыпхуэдэу: «Иджы, нэхъ жыжьэ сыплъэ, нэхъыбэ къызгурыIуэ сыхъуащи, лъэныкъуэкIэ сыщыт хуэдэу сызоплъыж, сыфхэмытыжу, си псэр джакIуэу къыфхэнауэ аркъудейуэ къызы­щызгъэхъуу, нэгъуэщIым къыбгъэдэкI хуэдэу жызоIэ: «Зы напIэ­дэхьеигъуэкIэ фи жэрыжэр къы­зэтевгъэувыIэну лъаIуэу арат ар щIэтхьэджэр, Алыхьыр куэ­ды­кIейуэ къызэретар псори, зыри мычэму, фи Iэгум ныфхурилъхьэну хунэсын папщIэ. Ауэ фэ фы­пIащIэрт, фыпIащIэрт… Дэнэ?
Мы дунеишхуэм сэ сыщыхэт, сыщысыт? Сызынэпс ткIуэпсщ. Мис, къежэхащ ар - къэсат си пIалъэр, - икIи къызэдэсщтар Аращ - Фэ Къыфхуэзгъанэращ. Адрейр псори сабэрэ щарэщ».

ХЬЭЦIЫКIУ Рае.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


19.04.2021
16.04.2021
14.04.2021
12.04.2021